De slag bij Thermopylae (480 v.Chr.)

Thermopylae is een plek in Midden-Griekenland. De naam, Θερμοπύλαι, betekent ‘de Hete Poorten’. Er zijn daar warme bronnen: θερμός betekent heet, en een πύλη is een poort. De Griekse geschiedschrijver Herodotus schrijft ook over een oude muur met een poort die de weg afsloot.

In de oudheid was de weg heel smal. Aan de ene kant lagen steile bergen. Aan de andere kant lagen moerassen en de zee. Herodotus zegt dat er op sommige plekken maar plaats was voor één kar. Zo’n smalle doorgang heet τὰ στενά, ‘de engten’. Grieken gebruiken het woord στενά nog steeds, voor een pas tussen bergen of voor een smalle zeestraat tussen twee kusten.

Een groot leger kan zich in een smalle pas niet uitspreiden. Maar een paar soldaten kunnen tegelijk vechten, dus een klein leger kan een veel groter leger tegenhouden. Ook de ruiters kunnen niet om de vijand heen rijden. Daarom kozen de Grieken Thermopylae om op de Perzen te wachten.

In 480 v.Chr. viel de Perzische koning Xerxes Griekenland binnen met een enorm leger en een grote vloot. Herodotus noemt aantallen in miljoenen, maar geen land had zoveel mensen kunnen voeden. Historici denken nu dat het Perzische leger tussen 70.000 en 300.000 man telde. Over het precieze aantal zijn ze het niet eens.

Ongeveer 7.000 Grieken wachtten bij Thermopylae. Hun leider was Leonidas, een van de twee koningen van Sparta. Hij had 300 Spartaanse soldaten meegenomen. Ieder van hen was een hopliet, ὁπλίτης: een soldaat te voet met een bronzen helm, een lange speer en een groot rond schild, de ἀσπίς. De hoplieten stonden schouder aan schouder in een falanx, φάλαγξ, als een muur van schilden.

Twee dagen lang vielen de Perzen aan zonder erdoor te komen. Toen liet een Griek uit de streek, Ephialtes, Xerxes een geheim bergpad zien, de ἀτραπός van Anopaia. Nu konden de Perzen van achteren komen. Leonidas stuurde de meeste Grieken weg. Op de derde dag bleef hij met zijn 300 Spartanen, 700 mannen uit Thespiae en 400 uit Thebe. Herodotus zegt dat de Thebanen zich overgaven, maar Leonidas, de Spartanen en de Thespiërs vochten tot het einde. Daarna trokken de Perzen naar het zuiden en staken Athene in brand.

De Spartanen stonden bekend om korte, slimme antwoorden. Schrijvers uit de oudheid vertellen verschillende verhalen over Thermopylae.

Het bekendste staat bij Plutarchus, een Griekse schrijver die bijna 600 jaar na de slag leefde. Hij vertelt dat Xerxes aan Leonidas schreef: ‘Stuur me jullie wapens’, in het Grieks τὰ ὅπλα. Leonidas antwoordde met maar twee woorden: μολὼν λαβέ, ‘kom ze maar halen’. We weten niet of Leonidas dit echt gezegd heeft. Herodotus, die veel eerder schreef, vertelt dit verhaal niet.

Herodotus vertelt een ander verhaal. Iemand waarschuwde dat de Perzen zoveel boogschutters hadden dat hun pijlen de zon zouden verduisteren. Een Spartaan die Dienekes heette, antwoordde: goed nieuws, dan vechten we in de schaduw!

Na de oorlog werden er stenen met korte gedichten voor de doden neergezet. Herodotus schrijft het gedicht voor de Spartanen over: ‘Vreemdeling, zeg de Spartanen dat wij hier liggen, gehoorzaam aan hun bevelen.’ Veel mensen zeggen dat de dichter Simonides het schreef, maar zeker weten we het niet.

Thermopylae leeft nog in de Griekse taal. Als Grieken zeggen «φυλάω Θερμοπύλες», ‘ik bewaak Thermopylae’, bedoelen ze: ik verdedig iets belangrijks met al mijn kracht, ook als het moeilijk is. De dichter Konstantinos Kavafis schreef een beroemd gedicht met de titel «Θερμοπύλες». Het eert mensen die in hun leven hun eigen Thermopylae bewaken.

Ook de naam van de verrader leeft voort. In het Nieuwgrieks kun je iemand die zijn land verraadt een «Εφιάλτης» noemen. Hetzelfde woord met een kleine letter, εφιάλτης, betekent nachtmerrie, een heel nare droom.

Veel woorden uit de slag zijn nu gewone woorden. Een schild heet ασπίδα, wapens heten όπλα, en een οπλίτης is een gewone soldaat zonder rang in het Griekse leger. Sinds 1955 staat bij Thermopylae een bronzen beeld van Leonidas met speer en schild, en op het monument kun je de woorden «ΜΟΛΩΝ ΛΑΒΕ» lezen.