Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων

Τα Αντικύθηρα είναι ένα μικρό, βραχώδες νησί ανάμεσα στα Κύθηρα και την Κρήτη. Το 1900 σφουγγαράδες από τη Σύμη βρήκαν στον βυθό, κοντά στις ακτές του, ένα αρχαίο ναυάγιο. Το 1900 και το 1901 η Ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία και το Βασιλικό Ναυτικό ανέσυραν το φορτίο του. Ήταν η αρχή της υποβρύχιας αρχαιολογίας στην Ελλάδα.

Το πλοίο ήταν ένα μεγάλο φορτηγό πλοίο. Βυθίστηκε κάποια στιγμή ανάμεσα στο 75 και το 50 π.Χ. περίπου, μάλλον στον δρόμο προς την Ιταλία. Μετέφερε χάλκινα και μαρμάρινα αγάλματα, όπως τον διάσημο χάλκινο «Έφηβο των Αντικυθήρων», αλλά και γυαλικά, κοσμήματα, κρεβάτια και αμφορείς.

Ανάμεσα σε αυτούς τους θησαυρούς υπήρχαν μερικά άμορφα κομμάτια διαβρωμένου χαλκού και ξύλου. Στην αρχή κανείς δεν τους έδωσε μεγάλη σημασία. Ύστερα, από το 1902, ερευνητές στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, όπως ο αρχαιολόγος Βαλέριος Στάης, πρόσεξαν κάτι παράξενο: μικρούς τροχούς με δόντια, σαν το εσωτερικό ενός ρολογιού. Ήταν ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων. Μια δεύτερη φάση καταδύσεων, το 1976, έγινε με τη βοήθεια του πλοίου Καλυψώ του Γάλλου εξερευνητή Ζακ-Ιβ Κουστό, και η έρευνα στο ναυάγιο συνεχίζεται ως σήμερα.

Ο μηχανισμός ήταν ένα ξύλινο κουτί με χάλκινες πλάκες μπροστά και πίσω. Μέσα, πολλά χάλκινα γρανάζια, οδοντωτοί τροχοί, γύριζαν ο ένας τον άλλον. Όταν ο χρήστης γύριζε τον μηχανισμό με το χέρι, δείκτες κινούνταν πάνω στους δίσκους.

Σήμερα είναι σπασμένος σε 82 θραύσματα, και σώζεται μόνο το ένα τρίτο του περίπου, μαζί με 30 γρανάζια. Οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν τομογραφίες με ακτίνες Χ για να δουν μέσα του. Πιστεύουν ότι έδειχνε:

• μπροστά, τις θέσεις του Ήλιου, της Σελήνης και των πέντε πλανητών που ήξεραν οι άνθρωποι στην αρχαιότητα, γύρω από έναν κύκλο του ζωδιακού·
• πίσω, έναν δίσκο ημερολογίου, βασισμένο σε έναν κύκλο 19 ετών της Σελήνης και του Ήλιου·
• έναν δίσκο για την έκλειψη, βασισμένο σε έναν κύκλο 223 σεληνιακών μηνών, που προειδοποιούσε πότε μπορούσαν να γίνουν εκλείψεις του Ήλιου και της Σελήνης·
• έναν μικρό δίσκο με τον τετραετή κύκλο των μεγάλων αγώνων, με τα ονόματα ΟΛΥΜΠΙΑ, ΠΥΘΙΑ, ΙΣΘΜΙΑ και ΝΕΜΕΑ.

Οι πλάκες ήταν γεμάτες με χιλιάδες μικροσκοπικά ελληνικά γράμματα. Ένα μέρος αυτού του κειμένου ήταν ένα είδος οδηγιών χρήσης, που εξηγούσε τι έδειχνε η πρόσοψη.

Το 1959 ο ιστορικός της επιστήμης Ντέρεκ ντε Σόλα Πράις έγραψε ένα άρθρο με τίτλο «Ένας αρχαίος ελληνικός υπολογιστής», και οι εφημερίδες ακόμη λένε τον μηχανισμό «τον πρώτο υπολογιστή του κόσμου». Εδώ χρειάζεται προσοχή. Δεν ήταν υπολογιστής σαν ένα λάπτοπ: δεν είχε ρεύμα, ούτε μνήμη, ούτε πρόγραμμα που μπορούσε να αλλάξει.

Οι επιστήμονες τον περιγράφουν πιο σωστά ως αναλογικό αστρονομικό υπολογιστή, ένα όργανο με γρανάζια. Κάθε απάντηση ήταν «χτισμένη» μέσα στον αριθμό των δοντιών των τροχών του. Για παράδειγμα, αν ένας τροχός κάνει μία στροφή ενώ ένας άλλος κάνει πολλές, οι δύο μπορούν να αντιγράψουν τις διαφορετικές ταχύτητες του Ήλιου και της Σελήνης στον ουρανό. Γυρίζοντάς τον, ο χρήστης μπορούσε να πάει μπροστά ή πίσω σε οποιαδήποτε ημερομηνία και να διαβάσει πού έπρεπε να βρίσκονται ο Ήλιος, η Σελήνη και οι πλανήτες.

Ήταν όμως μια εκπληκτική μηχανή. Είναι η αρχαιότερη γνωστή συσκευή που μετέτρεψε επιστημονικές θεωρίες για τον ουρανό σε γρανάζια που κινούνται. Ωστόσο, δεν ξέρουμε με βεβαιότητα αν ισχύουν όλα όσα δείχνουν τα σύγχρονα μοντέλα. Η πρόσοψη, με τους πλανήτες, έχει πάθει μεγάλη φθορά, και ανασυνθέσεις όπως αυτή που δημοσίευσε μια ομάδα του University College London το 2021 γεμίζουν τα κενά με προσεκτικές αλλά αμφισβητούμενες προτάσεις. Κάποιοι ερευνητές αναρωτήθηκαν ακόμη και αν όλα τα θραύσματα ανήκουν σε μία μόνο συσκευή.

Κανείς δεν ξέρει ποιος κατασκεύασε τον μηχανισμό, και η χρονολογία του συζητιέται. Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο τον χρονολογεί, μαζί με τις επιγραφές του, γύρω στο 150–100 π.Χ., από το σχήμα των γραμμάτων. Μια μελέτη του δίσκου των εκλείψεων το 2014 υποστήριξε ότι ο κύκλος του αρχίζει το 205 π.Χ.· οι συγγραφείς τόνισαν ότι η ίδια η συσκευή μπορεί να φτιάχτηκε αργότερα.

Δύο τόποι συνδέονται συχνά με την επιστήμη του. Ο Ρωμαίος συγγραφέας Κικέρων μιλά για μια σφαίρα του Αρχιμήδη από τις Συρακούσες, που έδειχνε τον Ήλιο, τη Σελήνη και τους πλανήτες, γι’ αυτό κάποιοι μελετητές σκέφτονται ένα εργαστήριο που συνέχισε την παράδοσή του. Το μουσείο δείχνει επίσης το νησί της Ρόδου, όπου δίδασκε ο φιλόσοφος Ποσειδώνιος. Ο δίσκος των αγώνων δίνει κι αυτός στοιχεία: δίπλα στους τέσσερις μεγάλους αγώνες αναφέρει τα Νάα της Δωδώνης και μάλλον τα Αλίεια, αγώνες του Ήλιου στη Ρόδο. Αυτές είναι λογικές θεωρίες, όχι αποδείξεις.

Σήμερα τα θραύσματα φυλάγονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, δίπλα στα αγάλματα από το ίδιο ναυάγιο. Είναι πολύ εύθραυστα για να ταξιδέψουν, γι’ αυτό η νέα έρευνα γίνεται με τομογραφίες και με λειτουργικά μοντέλα από χαλκό, ξύλο ή γραφικά υπολογιστή.