Ο λοιμός της Αθήνας (430 π.Χ.)

Το 431 π.Χ. ξέσπασε πόλεμος ανάμεσα στην Αθήνα και τη Σπάρτη, μαζί με τους συμμάχους τους. Με τη συμβουλή του Περικλή, του πρώτου άνδρα της Αθήνας, οι άνθρωποι της υπαίθρου μπήκαν μέσα στα τείχη. Έφεραν τις οικογένειες και τα έπιπλά τους, και έστειλαν τα πρόβατα και τα βόδια τους στην Εύβοια (Θουκυδίδης 2.14). Πολλοί δεν είχαν σπίτι στην πόλη, γι' αυτό έμεναν σε αποπνικτικές καλύβες μέσα στη ζέστη (2.52).

Στις αρχές του καλοκαιριού του 430 π.Χ. οι Σπαρτιάτες και οι σύμμαχοί τους μπήκαν ξανά στην Αττική. Λίγες μόνο μέρες αργότερα, μια αρρώστια, ἡ νόσος, εμφανίστηκε στην Αθήνα. Άρχισε από το λιμάνι του Πειραιά, και κάποιοι έλεγαν ότι ο εχθρός είχε δηλητηριάσει τα πηγάδια. Σύμφωνα με όσα άκουσε ο Θουκυδίδης, είχε αρχίσει από την Αιθιοπία, πέρα από την Αίγυπτο, και έφτασε μετά στην Αίγυπτο και στη Λιβύη (2.48).

Κανείς δεν ήξερε πώς να την πολεμήσει. Οι γιατροί, οι ἰατροί, δεν γνώριζαν την αρρώστια, και πέθαιναν κατά πολλούς, επειδή πλησίαζαν τους αρρώστους. Ούτε οι προσευχές στους ναούς ούτε οι ερωτήσεις στα μαντεία βοήθησαν, και στο τέλος ο κόσμος τα εγκατέλειψε (2.47).

Ο Θουκυδίδης λέει ότι είχε ο ίδιος τη νόσο και είδε άλλους να υποφέρουν (2.48). Την αναζήτηση της αιτίας την αφήνει σε άλλους. Την περιγράφει για να μπορεί ο καθένας να την αναγνωρίσει, αν ξαναρθεί. Η αφήγησή του είναι η κύρια αρχαία μαρτυρία για την επιδημία.

Υγιείς άνθρωποι ένιωθαν ξαφνικά δυνατή κάψα στο κεφάλι, και τα μάτια τους κοκκίνιζαν. Ο λαιμός και η γλώσσα έδειχναν ματωμένα, και η αναπνοή μύριζε άσχημα. Έπειτα έρχονταν φτέρνισμα, βραχνάδα και δυνατός βήχας (βήξ, στη γενική βηχός, στο 2.49.3). Το δέρμα ήταν κοκκινωπό, με μικρές φουσκάλες και πληγές, αλλά η κάψα μέσα στο σώμα ήταν τόσο δυνατή, που οι άρρωστοι δεν άντεχαν ούτε λεπτά ρούχα. Πολλοί πέθαιναν την έβδομη ή την ένατη μέρα. Άλλοι έχαναν δάχτυλα ή μάτια, και κάποιοι έχαναν τη μνήμη τους (2.49.8).

Παρατήρησε και κάτι σημαντικό. Όσοι είχαν γίνει καλά φρόντιζαν τους αρρώστους με περισσότερο θάρρος, γιατί η νόσος δεν χτυπούσε τον ίδιο άνθρωπο δεύτερη φορά θανατηφόρα (2.51.6). Σε έναν σημερινό αναγνώστη αυτό θυμίζει την ιδέα της ανοσίας.

Η νόσος άλλαξε και τη συμπεριφορά των ανθρώπων. Οι ναοί όπου είχαν κατασκηνώσει οι νεοφερμένοι γέμισαν νεκρούς. Τα παλιά έθιμα της ταφής κατέρρευσαν: κάποιοι έβαζαν τον δικό τους νεκρό σε πυρά που είχε φτιαχτεί για άλλον και την άναβαν (2.52). Ο Θουκυδίδης μιλά για ἀνομία, δηλαδή παρανομία. Ούτε ο φόβος των θεών ούτε ο νόμος των ανθρώπων συγκρατούσε κανέναν, λέει, γιατί κανείς δεν περίμενε να ζήσει ως τη δίκη (2.53). Αυτή είναι η εικόνα ενός μόνο συγγραφέα, γι' αυτό δεν μπορούμε να ελέγξουμε κατά πόσο ίσχυε για όλους τους Αθηναίους.

Οι απώλειες ήταν τεράστιες. Ο Θουκυδίδης μετρά τουλάχιστον 4.400 οπλίτες και 300 ιππείς, και λέει ότι ο αριθμός των υπόλοιπων δεν μπόρεσε να βρεθεί (3.87). Η νόσος κράτησε δύο χρόνια, υποχώρησε και ξαναγύρισε τον χειμώνα του 427/426 π.Χ. για έναν ακόμη χρόνο τουλάχιστον. Σύγχρονοι συγγραφείς συχνά υποθέτουν ότι πέθανε έως το ένα τρίτο του πληθυσμού, αλλά ο Θουκυδίδης δεν δίνει σύνολο.

Ο Περικλής κατηγορήθηκε και πλήρωσε πρόστιμο, έπειτα εκλέχτηκε ξανά στρατηγός. Πέθανε δύο χρόνια και έξι μήνες μετά την αρχή του πολέμου (2.65), άρα το 429 π.Χ. Ο Πλούταρχος λέει ότι ο λοιμός τον έλιωσε σιγά σιγά, αφού είχε χάσει τους γιους του, τον Ξάνθιππο και τον Πάραλο (Περικλής 36, 38).

Οι γέροι θυμήθηκαν έναν στίχο: «ἥξει Δωριακὸς πόλεμος καὶ λοιμὸς ἅμ᾽ αὐτῷ», θα έρθει δωρικός πόλεμος και μαζί του λοιμός. Κάποιοι υποστήριζαν ότι η παλιά λέξη ήταν λιμός, δηλαδή πείνα (2.54). Στα νέα ελληνικά οι δύο λέξεις ακούγονται ακριβώς το ίδιο, [limós].

Παρά το αγγλικό της όνομα, plague, κανείς δεν έχει δείξει ότι ήταν αυτό που οι γιατροί σήμερα λένε βουβωνική πανώλη. Γιατροί που διάβασαν τον Θουκυδίδη πρότειναν πανώλη, τυφοειδή πυρετό, εξανθηματικό τύφο, ευλογιά και ιλαρά. Μια ανασκόπηση του Burke Cunha το 2004 δεν βρήκε συμφωνία ανάμεσα σε μελετητές και γιατρούς, και η ίδια προτίμησε την ιλαρά.

Το 1994–95, οι εργασίες για τον σταθμό του μετρό στον Κεραμεικό έφεραν στο φως έναν ομαδικό τάφο. Οι νεκροί ήταν στοιβαγμένοι σε ένα όρυγμα, με λίγα και φτηνά κτερίσματα. Η ανασκαφέας, Έφη Μπαζιωτοπούλου-Βαλαβάνη, τον χρονολόγησε στο 430–426 π.Χ. και τον χαρακτήρισε ταφή μέσα σε πανικό, «πολύ πιθανόν» εξαιτίας λοιμού. Μια πρώιμη αναφορά μετρά περίπου 90 σκελετούς στο όρυγμα και ίσως 150 ανθρώπους σε όλη την ταφή. Οι ερευνητές έδωσαν σε ένα κορίτσι περίπου έντεκα ετών το όνομα Μύρτις και ανασύνθεσαν το πρόσωπό της από το κρανίο.

Το 2006 ομάδα του Πανεπιστημίου Αθηνών, με επικεφαλής τον Μανόλη Παπαγρηγοράκη, ανακοίνωσε DNA κοντά σε εκείνο του μικροβίου του τυφοειδούς, σε τρία δόντια από τον τάφο. Άλλοι ερευνητές απάντησαν στο ίδιο περιοδικό με άρθρο που έχει τίτλο «Καμία απόδειξη ότι ο τυφοειδής προκάλεσε τον λοιμό της Αθήνας». Ο τυφοειδής ταιριάζει εξάλλου μόνο εν μέρει με τον Θουκυδίδη, γιατί η δική του νόσος ξεσπούσε πολύ πιο γρήγορα. Το ερώτημα μένει ανοιχτό.