Η ιατρική στην αρχαία Ελλάδα και ο όρκος του Ιπποκράτη

Πολύ πριν από τα νοσοκομεία, οι αρχαίοι Έλληνες που αρρώσταιναν στρέφονταν συχνά στους θεούς. Θεός της ιατρικής ήταν ο Ασκληπιός, ο γιος του Απόλλωνα. Μαζί του συνδέονταν δύο θεές: η κόρη του η Υγεία και η Πανάκεια, «αυτή που τα γιατρεύει όλα». Στην Ιλιάδα του Ομήρου, οι δύο γιοι του, ο Μαχάων και ο Ποδαλείριος, είναι θεραπευτές που φροντίζουν τους τραυματισμένους πολεμιστές στην Τροία.

Οι άρρωστοι ταξίδευαν στα ιερά του Ασκληπιού, τα Ασκληπιεία. Το πιο φημισμένο ήταν στην Επίδαυρο, στην Πελοπόννησο, όπου ο Ασκληπιός λατρευόταν από τον 6ο αιώνα π.Χ. Οι ασθενείς πλένονταν, πρόσφεραν δώρα στον θεό και ύστερα κοιμούνταν σε μια ειδική αίθουσα, το ἄβατον. Αυτός ο θεραπευτικός ύπνος λεγόταν ἐγκοίμησις. Ήλπιζαν ότι ο θεός θα εμφανιζόταν στο όνειρό τους και θα τους έλεγε ποια θεραπεία να ακολουθήσουν.

Η Ελλάδα όμως είχε και γιατρούς που ήταν τεχνίτες, όχι ιερείς. Ο γιατρός λεγόταν ἰατρός, και σήμερα οι Έλληνες λένε ακόμη γιατρός. Επισκεπτόταν τους αρρώστους στο σπίτι, τους εξέταζε και τους συμβούλευε για τροφή, ανάπαυση, άσκηση ή φάρμακα. Σε αυτή τη σελίδα θα γνωρίσεις τον πιο διάσημο από αυτούς τους γιατρούς, τον Ιπποκράτη από την Κω, και τον όρκο που φέρει το όνομά του.

Ο Ιπποκράτης καταγόταν από το νησί Κως, στο νοτιοανατολικό Αιγαίο, και έζησε τον 5ο αιώνα π.Χ. Για τη ζωή του ξέρουμε πολύ λίγα. Ο Πλάτωνας αναφέρει τον «Ιπποκράτη τον Κώο, τον Ασκληπιάδη» ως φημισμένο δάσκαλο, που ένας νέος μπορούσε να πληρώσει για να μάθει ιατρική (Πρωταγόρας 311b). Οι Ασκληπιάδες ήταν μια οικογένεια γιατρών που θεωρούσε ότι κατάγεται από τον Ασκληπιό.

Περίπου εξήντα ιατρικά βιβλία έφτασαν ως εμάς με το όνομά του: η Ιπποκρατική Συλλογή. Μάλλον τα έγραψαν πολλοί συγγραφείς σε μια μεγάλη περίοδο, και μερικές φορές δίνουν διαφορετικές συμβουλές. Δεν μπορούμε να ξέρουμε με βεβαιότητα ποια από αυτά, αν έγραψε κάποιο, έγραψε ο ίδιος ο Ιπποκράτης.

Αυτό που ενώνει πολλά από αυτά τα βιβλία είναι ένας νέος τρόπος σκέψης. Ο συγγραφέας του έργου Περί ιερής νούσου λέει ότι η επιληψία, που πολλοί την απέδιδαν στους θεούς, έχει «φυσική αιτία» όπως και οι άλλες αρρώστιες, και ότι οι άνθρωποι τη λένε θεία μόνο επειδή δεν την καταλαβαίνουν. Κάποιοι ιπποκρατικοί συγγραφείς εξηγούσαν την υγεία ως ισορροπία τεσσάρων υγρών του σώματος: του αίματος, του φλέγματος, της κίτρινης χολής και της μαύρης χολής.

Το μεγάλο ιερό του Ασκληπιού που βλέπουν σήμερα οι επισκέπτες στην Κω χτίστηκε κυρίως μετά τον Ιπποκράτη, από τον 4ο αιώνα π.Χ. και έπειτα. Το Υπουργείο Πολιτισμού συνδέει την επιστημονική ιατρική που ασκούνταν εκεί με τη σχολή που είχε ιδρύσει ο Ιπποκράτης στο νησί.

Οι ιπποκρατικοί γιατροί μάθαιναν παρατηρώντας προσεκτικά τους ασθενείς τους. Στο έργο Επιδημίες Α΄ (κεφάλαιο 11) ο συγγραφέας δίνει έναν σύντομο κανόνα: «Να λες τα περασμένα, να διαγιγνώσκεις τα παρόντα, να προλέγεις τα μελλούμενα.» Δύο ελληνικές λέξεις πίσω από αυτή τη μέθοδο είναι ακόμη βασικοί όροι της ιατρικής. Η διάγνωσις, από το διαγιγνώσκω, «ξεχωρίζω», είναι η δουλειά του να αποφασίσεις ποια αρρώστια έχει ο ασθενής. Η πρόγνωσις, «το να ξέρεις από πριν», είναι η πρόβλεψη για το πώς θα εξελιχθεί η αρρώστια· ένα ιπποκρατικό βιβλίο λέγεται μάλιστα Προγνωστικόν.

Το ίδιο χωρίο προσθέτει: «Στις αρρώστιες, να έχεις δύο πράγματα στον νου σου: να ωφελείς ή τουλάχιστον να μη βλάπτεις.» Λέει επίσης ότι η τέχνη έχει τρία μέρη, την αρρώστια, τον ασθενή και τον γιατρό, και ότι ο ασθενής πρέπει να συνεργάζεται με τον γιατρό απέναντι στην αρρώστια.

Το κύριο μέσο της θεραπείας ήταν συχνά η δίαιτα: όχι μόνο η τροφή, αλλά ολόκληρος ο τρόπος ζωής, με ανάπαυση, άσκηση και λουτρά. Το φάρμακον μπορούσε να είναι γιατρικό, αλλά η ίδια λέξη μπορούσε να σημαίνει και δηλητήριο, γι’ αυτό ο γιατρός έπρεπε να το χρησιμοποιεί με προσοχή.

Ο Ὅρκος είναι ένα σύντομο κείμενο γραμμένο στην ιωνική διάλεκτο των ιπποκρατικών βιβλίων. Αρχίζει με τα λόγια ὄμνυμι Ἀπόλλωνα ἰητρόν, «ορκίζομαι στον Απόλλωνα τον γιατρό», και καλεί ως μάρτυρες τον Ασκληπιό, την Υγεία, την Πανάκεια και όλους τους θεούς. Ύστερα ο νέος γιατρός υπόσχεται:

• να τιμά τον δάσκαλό του σαν γονιό του, και να διδάσκει την τέχνη στους γιους του δασκάλου του χωρίς αμοιβή·
• να χρησιμοποιεί τη δίαιτα «για το καλό των αρρώστων», και ποτέ για να τους βλάψει·
• να μη δώσει θανατηφόρο φάρμακο σε κανέναν, ακόμη κι αν του το ζητήσει, και να μη δώσει σε γυναίκα πεσσό για έκτρωση·
• να μην κάνει τομή σε όσους πάσχουν από πέτρα, αλλά να αφήνει αυτή τη δουλειά στους ανθρώπους που την κάνουν·
• να σωπαίνει για όσα βλέπει ή ακούει «στη θεραπεία», ἐν θεραπείῃ, αλλά και έξω από αυτήν.

Ποιος τον έγραψε, και πότε; Δεν μπορούμε να ξέρουμε αν τον έγραψε ο ίδιος ο Ιπποκράτης. Συχνά χρονολογείται στα τέλη του 5ου ή στον 4ο αιώνα π.Χ., όμως το θέμα συζητιέται: το 2019 ο κλασικός φιλόλογος Κριστιάν Τόλσα υποστήριξε ότι οι ηθικοί κανόνες του ίσως είναι μια μεταγενέστερη, ελληνιστική προσθήκη σε έναν παλαιότερο όρκο πίστης στον δάσκαλο. Το 1948 ο Παγκόσμιος Ιατρικός Σύλλογος υιοθέτησε μια σύγχρονη υπόσχεση, τη Διακήρυξη της Γενεύης, που κάποιες ιατρικές σχολές διαβάζουν σήμερα στην αποφοίτηση.