Ελληνικές ρίζες στην ιατρική ορολογία

Οι παλαιότερες γραπτές πηγές της δυτικής ιατρικής είναι τα ιπποκρατικά κείμενα του 5ου και του 4ου αιώνα π.Χ., και χρησιμοποιούν ήδη πολλούς τεχνικούς όρους. Όπως εξηγεί ο γιατρός Henrik Wulff, τα ελληνικά έμειναν η γλώσσα της ιατρικής και μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση: οι Ρωμαίοι δεν είχαν ανάλογη παράδοση, οι περισσότεροι γιατροί της αυτοκρατορίας ήταν Έλληνες, και τα έργα του Γαληνού από την Πέργαμο (2ος αιώνας μ.Χ.) εκτιμούνταν για αιώνες όσο και τα ιπποκρατικά.

Στις αρχές του 1ου αιώνα μ.Χ., ο Ρωμαίος Κέλσος έγραψε στα λατινικά το De Medicina, με βάση ελληνικές πηγές. Ο Wulff διακρίνει τρεις λύσεις: αντέγραφε την ελληνική λέξη (pyloros), της έδινε λατινική κατάληξη (stomachus) ή μετέφραζε την εικόνα της (caecum για το τὸ τυφλόν, το «τυφλό» έντερο).

Από την Αναγέννηση, τα λατινικά ήταν η κοινή γλώσσα των ιατρικών βιβλίων. Όταν αργότερα τα εκτόπισαν οι εθνικές γλώσσες, οι νέοι όροι φτιάχνονταν και πάλι κυρίως από ελληνικές ρίζες, επειδή τα λατινικά σχηματίζουν δυσκολότερα σύνθετες λέξεις. Το παράδειγμα του Wulff είναι η nephrectomy, που στα ιατρικά λατινικά θα έπρεπε να ειπωθεί excisio renis.

Τα νέα ελληνικά προσθέτουν ένα ακόμη επίπεδο: πολλές από αυτές τις ρίζες είναι ακόμη συνηθισμένες λέξεις. Η καρδία είναι σήμερα καρδιά, με τη σημασία που έχει ήδη στον Όμηρο· το αἷμα είναι αίμα, και το δέρμα έχει κρατήσει τη μορφή του. Όποιος μαθαίνει ελληνικά συναντά λοιπόν τις ρίζες της καρδιολογίας και της δερματολογίας στο καθημερινό λεξιλόγιο.

Άλλες αρχαίες λέξεις ζουν σε επίσημο ή τεχνικό ύφος, δίπλα σε άλλη καθημερινή λέξη. Το λεξικό του Τριανταφυλλίδη χαρακτηρίζει το ήπαρ ανατομικό όρο και το εξηγεί απλώς ως το συκώτι· το δικό του παράδειγμα στο λήμμα συκώτι λέει ότι η ηπατίτιδα είναι ασθένεια του συκωτιού. Και η καθημερινή αυτή λέξη έχει ελληνική ιστορία: το λεξικό την ανάγει στο ἧπαρ συκωτόν, το συκώτι ζώου θρεμμένου με σύκα. Με τον ίδιο τρόπο, το οστό είναι η λόγια μορφή του ὀστοῦν, και το λεξικό το εξηγεί με το κόκαλο, από το μεσαιωνικό κόκκαλον, κι αυτό από το κόκκαλος, το κουκούτσι του κουκουναριού.

Το στομάχι δείχνει πιο σύνθετη διάκριση. Η καθημερινή λέξη στομάχι προέρχεται από τον στόμαχο, που στον Όμηρο είναι ο λαιμός και μόνο αργότερα το στομάχι, ενώ η ιατρική ρίζα γαστρ- προέρχεται από τη γαστήρ, την «κοιλιά».

Η πιο γνωστή ιατρική κατάληξη δεν σήμαινε αρχικά φλεγμονή. Είναι το θηλυκό επιθέτων σε -ίτης, και τέτοιοι τύποι χρησιμοποιούνταν συχνά μόνοι τους, με εννοούμενη τη λέξη νόσος. Το LSJ αποδίδει το ἀρθρῖτις ως «των αρθρώσεων, στις αρθρώσεις»: το ιπποκρατικό Περὶ παθῶν (30) το έχει μαζί με το νόσος, και οι Αφορισμοί (3.16) το έχουν μόνο του για την ποδάγρα. Η πλευρῖτις, η πλευρίτιδα, υπάρχει στους Αφορισμούς (3.23) και στον Αριστοφάνη (Εκκλησιάζουσαι 417).

Ο τύπος δεν χρειαζόταν καν να δηλώνει αρρώστια. Στο ιπποκρατικό Περὶ ὀστέων φύσιος (10) και στον Διογένη τον Απολλωνιάτη, όπως τον παραθέτει ο Αριστοτέλης (Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν 512a6), η ἡπατῖτις είναι φλέβα, με εννοούμενο το φλέψ: κυριολεκτικά «αυτή του ήπατος».

Η στενή σημασία «φλεγμονή» είναι νεότερη· ένα έργο αναφοράς για τα αγγλικά προσφύματα τη χρονολογεί στον 18ο αιώνα, στα αγγλικά. Τα νέα ελληνικά δείχνουν αυτή τη μικτή ιστορία. Ο Τριανταφυλλίδης ανάγει την αρθρίτιδα και την πλευρίτιδα στις αρχαίες λέξεις, αλλά τη γαστρίτιδα και τη βρογχίτιδα στα νέα λατινικά, και την αμυγδαλίτιδα και την ωτίτιδα στα γαλλικά. Για την ηπατίτιδα δίνει τα νέα λατινικά για τη σημερινή σημασία, με την αρχαία ἡπατῖτις πίσω τους.

Πολλές «ελληνικές» ιατρικές λέξεις έφτασαν λοιπόν στα ελληνικά από το εξωτερικό. Ο Τριανταφυλλίδης ανάγει τον καρδιολόγο στο γαλλικό cardiologue, τον νευρολόγο στο neurologue και τον παιδίατρο στο pédiatre: τα συνθετικά είναι αρχαία, αλλά η άμεση πηγή είναι τα νέα γαλλικά.

Όπου άλλες γλώσσες κρατούν τα λατινικά, τα ελληνικά τείνουν να χρησιμοποιούν το δικό τους υλικό. Ο Wulff γράφει ότι τα νέα ελληνικά δέχονται μόνο ελληνικούς όρους, και έτσι το musculocutaneous nerve είναι το μυοδερματικό νεύρο. Το γαλλικό appendicite αποδόθηκε ως σκωληκοειδίτιδα, από το σκωληκοειδής, «σκουληκόμορφος».

Και οι σημασίες μετακινήθηκαν, άρα η ρίζα είναι ένδειξη και όχι ορισμός:

• νεῦρον: τένοντας στον Όμηρο και στον Πλάτωνα· το LSJ καταγράφει πρώτη φορά τη σημασία «νεύρο» στον Ερασίστρατο (3ος αιώνας π.Χ.), όπως τον παραθέτει ο Γαληνός.
• ἀρτηρία: η τραχεία, αλλά και η αρτηρία· τα ελληνικά λένε ακόμη τραχεία αρτηρία.
• μῦς: και το ποντίκι και ο μυς, όπως στο λατινικό musculus, «ποντικάκι».
• καρκίνος: το καβούρι· στους Αφορισμούς (6.38) ένα διαβρωτικό έλκος ή καρκίνος.