De pest van Athene (430 v.Chr.)

In 431 v.Chr. brak de oorlog uit tussen Athene en Sparta, met hun bondgenoten. Op advies van Pericles, de leidende Athener, trokken de mensen van het platteland binnen de stadsmuren. Ze namen hun gezin en meubels mee en stuurden hun schapen en runderen naar Euboea (Thucydides 2.14). Velen hadden geen huis in de stad en woonden in het hete seizoen in benauwde hutten (2.52).

Aan het begin van de zomer van 430 v.Chr. vielen de Spartanen en hun bondgenoten opnieuw Attica binnen. Slechts een paar dagen later verscheen in Athene een ziekte, ἡ νόσος. Ze begon in de haven Piraeus, en sommigen zeiden dat de vijand de putten had vergiftigd. Volgens wat Thucydides hoorde, was ze begonnen in Ethiopië, voorbij Egypte, en had ze daarna Egypte en Libië bereikt (2.48).

Niemand wist hoe je haar moest bestrijden. De artsen, de ἰατροί, kenden de ziekte niet en stierven in groten getale, omdat ze dicht bij de zieken kwamen. Ook gebeden in tempels en vragen aan orakels hielpen niet, en uiteindelijk gaven de mensen ze op (2.47).

Thucydides zegt dat hij de ziekte zelf heeft gehad en anderen heeft zien lijden (2.48). Het zoeken naar de oorzaak laat hij aan anderen over. Hij beschrijft de ziekte zo dat iedereen haar kan herkennen als ze ooit terugkomt. Zijn verslag is de belangrijkste antieke bron over de epidemie.

Gezonde mensen voelden plotseling sterke hitte in het hoofd, en hun ogen werden rood. Keel en tong zagen er bloederig uit, en de adem rook slecht. Daarna kwamen niezen, heesheid en een zware hoest (βήξ, in de genitief βηχός, in 2.49.3). De huid was roodachtig, met kleine blaren en zweren, maar de hitte vanbinnen was zo sterk dat zieken zelfs geen dunne kleren konden verdragen. Velen stierven op de zevende of negende dag. Anderen verloren vingers, tenen of ogen, en sommigen verloren hun geheugen (2.49.8).

Hij merkte ook iets belangrijks op. Wie hersteld was, verzorgde de zieken met meer vertrouwen, omdat de ziekte niemand twee keer dodelijk trof (2.51.6). Voor een lezer van nu klinkt dit als het idee van immuniteit.

De ziekte veranderde ook het gedrag van mensen. De tempels waar nieuwkomers kampeerden, vulden zich met doden. De oude gewoonten rond begraven, ταφή, stortten in: sommigen legden hun eigen dode op een brandstapel die voor iemand anders was gebouwd en staken die aan (2.52). Thucydides spreekt van ἀνομία, wetteloosheid. Noch angst voor de goden noch de wet van de mensen hield iemand tegen, zegt hij, want niemand verwachtte een proces mee te maken (2.53). Dit is het beeld van één schrijver, dus we kunnen niet nagaan in hoeverre het voor alle Atheners gold.

De verliezen waren enorm. Thucydides telt minstens 4400 hoplieten en 300 ruiters, en hij zegt dat het aantal anderen niet te achterhalen was (3.87). De ziekte duurde twee jaar, werd zwakker en kwam in de winter van 427/426 v.Chr. terug voor minstens nog een jaar. Moderne auteurs vermoeden vaak dat tot een derde van de bevolking stierf, maar Thucydides geeft geen totaal.

Pericles werd beschuldigd en beboet, en daarna opnieuw tot strateeg gekozen. Hij stierf twee jaar en zes maanden na het begin van de oorlog (2.65), dus in 429 v.Chr. Plutarchus zegt dat de ziekte hem langzaam sloopte, nadat hij zijn zonen Xanthippus en Paralus had verloren (Pericles 36, 38).

Oude mannen herinnerden zich een versregel: «ἥξει Δωριακὸς πόλεμος καὶ λοιμὸς ἅμ᾽ αὐτῷ», er komt een Dorische oorlog en daarmee de pest. Sommigen beweerden dat het oude woord λιμός was, honger (2.54). In het Nieuwgrieks klinken de twee woorden precies hetzelfde, [limós].

Ondanks de naam „pest” heeft niemand aangetoond dat het ging om wat artsen nu builenpest noemen. Artsen die Thucydides lazen, stelden pest, tyfus, vlektyfus, pokken en mazelen voor. Een overzichtsartikel van Burke Cunha uit 2004 vond geen overeenstemming onder geleerden en artsen, en koos zelf voor mazelen.

In 1994-95 kwam bij de bouw van metrostation Kerameikos een massagraf aan het licht. De doden lagen opgestapeld in een schacht, met weinig goedkope grafgiften. De opgraafster, Efi Baziotopoulou-Valavani, dateerde het op 430-426 v.Chr. en zag er een begrafenis in paniek in, „heel goed mogelijk” door de pest. Een vroeg verslag telt ongeveer 90 skeletten in de schacht en misschien 150 mensen in het hele graf. Onderzoekers gaven een meisje van ongeveer elf jaar de naam Myrtis en herstelden haar gezicht op basis van haar schedel.

In 2006 meldde een team van de Universiteit van Athene onder leiding van Manolis Papagrigorakis DNA dat dicht bij de tyfusbacterie staat, in drie tanden uit het graf. Critici antwoordden in hetzelfde tijdschrift met een artikel met de titel „Geen bewijs dat tyfus de pest van Athene veroorzaakte”. Tyfus past bovendien maar deels bij Thucydides, want zijn ziekte kwam veel sneller op. De vraag blijft open.