Atina Vebası (MÖ 430)

MÖ 431'de Atina ile Sparta ve müttefikleri arasında savaş çıktı. Atina'nın önde gelen adamı Perikles'in tavsiyesiyle kırsaldaki insanlar şehir surlarının içine taşındı. Ailelerini ve eşyalarını getirdiler, koyun ve sığırlarını ise Euboia'ya gönderdiler (Thukydides 2.14). Birçoğunun şehirde evi yoktu, bu yüzden sıcak mevsimde havasız kulübelerde yaşıyorlardı (2.52).

MÖ 430 yazının başında Spartalılar ve müttefikleri yeniden Attika'yı işgal etti. Yalnızca birkaç gün sonra Atina'da bir hastalık, ἡ νόσος, ortaya çıktı. Pire limanında başladı ve bazıları düşmanın kuyuları zehirlediğini söyledi. Thukydides'in duyduğuna göre hastalık Mısır'ın ötesindeki Etiyopya'da başlamış, sonra Mısır'a ve Libya'ya ulaşmıştı (2.48).

Onunla nasıl savaşılacağını kimse bilmiyordu. Doktorlar, ἰατροί, hastalığı tanımıyordu ve hastalara yaklaştıkları için çok sayıda öldüler. Tapınaklardaki dualar ve kehanet yerlerine sorulan sorular da işe yaramadı, sonunda insanlar bunlardan vazgeçti (2.47).

Thukydides, hastalığı kendisinin de geçirdiğini ve başkalarının acı çekişini gördüğünü söyler (2.48). Nedenini araştırmayı başkalarına bırakır. Bir gün geri dönerse herkes tanıyabilsin diye hastalığı anlatır. Onun anlatımı, salgın hakkındaki başlıca antik kanıttır.

Sağlıklı insanlar birden başlarında güçlü bir sıcaklık hissediyor, gözleri kızarıyordu. Boğaz ve dil kanlı görünüyor, nefes kötü kokuyordu. Sonra hapşırık, ses kısıklığı ve şiddetli öksürük geliyordu (βήξ, tamlayan durumunda βηχός, 2.49.3). Deri kırmızımsıydı, üzerinde küçük kabarcıklar ve yaralar vardı; ama içteki sıcaklık o kadar güçlüydü ki hastalar ince giysilere bile dayanamıyordu. Birçoğu yedinci veya dokuzuncu gün ölüyordu. Bazıları el ve ayak parmaklarını ya da gözlerini kaybediyor, bazıları da hafızasını yitiriyordu (2.49.8).

Önemli bir şey daha fark etti. İyileşenler hastalara daha büyük bir güvenle bakıyordu, çünkü hastalık aynı kişiyi ikinci kez öldürücü biçimde vurmuyordu (2.51.6). Bugünün okuruna bu, bağışıklık fikrini hatırlatır.

Hastalık insanların davranışlarını da değiştirdi. Yeni gelenlerin kamp kurduğu tapınaklar ölülerle doldu. Eski gömme gelenekleri, ταφή, yıkıldı: bazıları kendi ölüsünü başkası için hazırlanmış bir odun yığınına koyup yakıyordu (2.52). Thukydides ἀνομία, yani yasasızlıktan söz eder. Ne tanrı korkusu ne de insan yasası kimseyi durduruyordu, der, çünkü kimse bir yargılamayı görecek kadar yaşamayı beklemiyordu (2.53). Bu tek bir yazarın çizdiği tablodur, bu yüzden bütün Atinalılar için ne kadar geçerli olduğunu denetleyemeyiz.

Kayıplar çok büyüktü. Thukydides en az 4.400 hoplit ve 300 süvari sayar ve ötekilerin sayısının bulunamadığını söyler (3.87). Hastalık iki yıl sürdü, zayıfladı ve MÖ 427/426 kışında en az bir yıl daha sürmek üzere geri döndü. Modern yazarlar genellikle nüfusun üçte birine kadarının öldüğünü öne sürer, ama Thukydides toplam bir sayı vermez.

Perikles suçlandı ve para cezasına çarptırıldı, sonra yeniden strategos seçildi. Savaşın başlamasından iki yıl altı ay sonra (2.65), yani MÖ 429'da öldü. Plutarkhos, oğulları Ksanthippos ve Paralos'u kaybettikten sonra vebanın onu yavaş yavaş tükettiğini söyler (Perikles 36, 38).

Yaşlılar bir dizeyi hatırladı: «ἥξει Δωριακὸς πόλεμος καὶ λοιμὸς ἅμ᾽ αὐτῷ», bir Dor savaşı gelecek, onunla birlikte de veba. Bazıları eski kelimenin λιμός, yani kıtlık olduğunu savundu (2.54). Modern Yunancada bu iki kelime tamamen aynı duyulur: [limós].

“Veba” adına rağmen, kimse bunun doktorların bugün hıyarcıklı veba dediği hastalık olduğunu göstermiş değil. Thukydides'i okuyan doktorlar veba, tifo, lekeli humma, çiçek ve kızamık önerdi. Burke Cunha'nın 2004 tarihli derlemesi, uzmanlar ve doktorlar arasında bir görüş birliği bulamadı ve kendisi kızamığa eğilim gösterdi.

1994-95'te Kerameikos metro istasyonu kazıları bir toplu mezar ortaya çıkardı. Ölüler bir kuyuda üst üste yığılmıştı ve yanlarında az sayıda ucuz adak vardı. Kazıyı yöneten Efi Baziotopoulou-Valavani mezarı MÖ 430-426'ya tarihledi ve “çok büyük olasılıkla” veba yüzünden, panik içinde yapılmış bir gömme olarak yorumladı. Erken bir rapor, kuyuda yaklaşık 90 iskelet ve mezarın tamamında belki 150 kişi olduğunu söylüyor. Araştırmacılar yaklaşık on bir yaşındaki bir kıza Myrtis adını verdi ve yüzünü kafatasından yeniden oluşturdu.

2006'da Atina Üniversitesi'nden Manolis Papagrigorakis'in yönettiği bir ekip, mezardan çıkan üç dişte tifo mikrobuna yakın DNA bulduğunu açıkladı. Eleştirmenler aynı dergide “Atina Vebası'na tifonun yol açtığına dair kanıt yok” başlıklı bir makaleyle yanıt verdi. Ayrıca tifo, Thukydides'in anlattıklarına ancak kısmen uyuyor, çünkü onun hastalığı çok daha hızlı başlıyordu. Soru hâlâ açık.