Murtaja e Athinës (430 p.e.s.)

Në vitin 431 p.e.s. shpërtheu lufta midis Athinës dhe Spartës, bashkë me aleatët e tyre. Me këshillën e Perikliut, njeriut kryesor të Athinës, banorët e fshatit u zhvendosën brenda mureve të qytetit. Sollën familjet dhe mobiliet, ndërsa delet dhe gjedhët i dërguan në Eube (Tukididi 2.14). Shumë prej tyre nuk kishin shtëpi në qytet, prandaj në stinën e nxehtë jetonin në kasolle mbytëse (2.52).

Në fillim të verës së vitit 430 p.e.s. spartanët dhe aleatët e tyre pushtuan përsëri Atikën. Vetëm pak ditë më vonë në Athinë u shfaq një sëmundje, ἡ νόσος. Filloi në portin e Pireut dhe disa thoshin se armiku kishte helmuar puset. Sipas asaj që dëgjoi Tukididi, kishte filluar në Etiopi, përtej Egjiptit, dhe më pas kishte arritur në Egjipt dhe në Libi (2.48).

Askush nuk dinte si ta luftonte. Mjekët, ἰατροί, nuk e njihnin sëmundjen dhe vdisnin në numër të madh, sepse u afroheshin të sëmurëve. As lutjet në tempuj dhe as pyetjet te orakujt nuk ndihmuan, dhe në fund njerëzit hoqën dorë prej tyre (2.47).

Tukididi thotë se e kishte vetë sëmundjen dhe i pa të tjerët të vuanin (2.48). Kërkimin e shkakut ua lë të tjerëve. E përshkruan që çdokush ta njohë, nëse kthehet ndonjëherë. Rrëfimi i tij është dëshmia kryesore antike për epideminë.

Njerëz të shëndetshëm ndienin papritur nxehtësi të fortë në kokë dhe sytë u skuqeshin. Gryka dhe gjuha dukeshin të përgjakura, ndërsa fryma kundërmonte. Pastaj vinin teshtima, ngjirja e zërit dhe një kollë e fortë (βήξ, në gjinore βηχός, te 2.49.3). Lëkura ishte e kuqërremtë, me flluska të vogla dhe plagë, por nxehtësia e brendshme ishte aq e fortë sa të sëmurët nuk duronin as rroba të holla. Shumë vdisnin ditën e shtatë ose të nëntë. Të tjerë humbnin gishtërinjtë e duarve dhe të këmbëve ose sytë, dhe disa humbnin kujtesën (2.49.8).

Ai vuri re edhe diçka të rëndësishme. Ata që shëroheshin kujdeseshin për të sëmurët me më shumë besim, sepse sëmundja nuk e godiste të njëjtin njeri dy herë në mënyrë vdekjeprurëse (2.51.6). Lexuesit të sotëm kjo i kujton idenë e imunitetit.

Sëmundja ndryshoi edhe sjelljen e njerëzve. Tempujt ku ishin vendosur të ardhurit u mbushën me të vdekur. Zakonet e vjetra të varrimit, ταφή, u shembën: disa e vinin të vdekurin e tyre në një turrë druri të përgatitur për dikë tjetër dhe e ndiznin (2.52). Tukididi flet për ἀνομία, mungesë ligjesh. As frika nga perënditë, as ligji i njerëzve nuk e ndalonte askënd, thotë ai, sepse askush nuk priste të jetonte deri në një gjyq (2.53). Kjo është tabloja e një autori të vetëm, prandaj nuk mund të verifikojmë sa vlente për të gjithë athinasit.

Humbjet ishin të mëdha. Tukididi numëron të paktën 4.400 hoplitë dhe 300 kalorës, dhe thotë se numri i të tjerëve nuk mund të përcaktohej (3.87). Sëmundja zgjati dy vjet, u dobësua dhe u kthye në dimrin e vitit 427/426 p.e.s. për të paktën edhe një vit. Autorë modernë shpesh supozojnë se vdiq deri në një të tretën e popullsisë, por Tukididi nuk jep një shifër të përgjithshme.

Perikliu u akuzua dhe u gjobit, pastaj u zgjodh përsëri strateg. Vdiq dy vjet e gjashtë muaj pas fillimit të luftës (2.65), pra në vitin 429 p.e.s. Plutarku thotë se murtaja e konsumoi ngadalë, pasi kishte humbur djemtë e tij Ksantipin dhe Paralin (Perikliu 36, 38).

Pleqtë kujtuan një varg: «ἥξει Δωριακὸς πόλεμος καὶ λοιμὸς ἅμ᾽ αὐτῷ», do të vijë një luftë dorike dhe bashkë me të murtaja. Disa pohonin se fjala e vjetër ishte λιμός, uri (2.54). Në greqishten e sotme të dyja fjalët tingëllojnë krejtësisht njësoj, [limós].

Pavarësisht nga emri “murtajë”, askush nuk ka treguar se ishte ajo që mjekët sot e quajnë murtajë bubonike. Mjekë që kanë lexuar Tukididin kanë propozuar murtajën, tifon e zorrëve, tifon me njolla, lisë dhe fruth. Një vështrim i Burke Cunha-s i vitit 2004 nuk gjeti pajtim midis studiuesve dhe mjekëve, dhe vetë anoi nga fruthi.

Në vitet 1994–95, punimet për stacionin e metrosë Kerameikos nxorën në dritë një varr masiv. Të vdekurit ishin grumbulluar në një pus, me pak dhurata të lira. Gërmuesja, Efi Baziotopoulou-Valavani, e datoi në vitet 430–426 p.e.s. dhe e konsideroi varrim në panik, “shumë mundësisht” për shkak të murtajës. Një raport i hershëm numëron rreth 90 skelete në pus dhe ndoshta 150 njerëz në të gjithë varrin. Studiuesit i dhanë një vajze rreth njëmbëdhjetë vjeçe emrin Myrtis dhe i rindërtuan fytyrën nga kafka.

Në vitin 2006 një ekip i Universitetit të Athinës, i udhëhequr nga Manolis Papagrigorakis, njoftoi për ADN të afërt me mikrobin e tifos së zorrëve në tre dhëmbë nga varri. Kritikët u përgjigjën në të njëjtën revistë me një artikull të titulluar “Asnjë provë se tifoja e zorrëve shkaktoi murtajën e Athinës”. Tifoja e zorrëve përputhet veç kësaj vetëm pjesërisht me Tukididin, sepse sëmundja e tij shpërthente shumë më shpejt. Pyetja mbetet e hapur.