Zaraza ateńska (430 p.n.e.)

W 431 p.n.e. wybuchła wojna między Atenami i Spartą oraz ich sojusznikami. Za radą Peryklesa, najważniejszego polityka Aten, ludzie ze wsi przenieśli się za mury miasta. Zabrali rodziny i meble, a owce i bydło wysłali na Eubeję (Tukidydes 2.14). Wielu nie miało w mieście domu, więc w upalnej porze roku mieszkali w dusznych szałasach (2.52).

Na początku lata 430 p.n.e. Spartanie i ich sojusznicy znów najechali Attykę. Zaledwie kilka dni później w Atenach pojawiła się choroba, ἡ νόσος. Zaczęła się w porcie Pireus, a niektórzy mówili, że wróg zatruł studnie. Według tego, co usłyszał Tukidydes, zaczęła się w Etiopii, za Egiptem, a potem dotarła do Egiptu i Libii (2.48).

Nikt nie wiedział, jak z nią walczyć. Lekarze, ἰατροί, nie znali tej choroby i umierali w wielkiej liczbie, ponieważ zbliżali się do chorych. Nie pomagały też modlitwy w świątyniach ani pytania do wyroczni, i w końcu ludzie z nich zrezygnowali (2.47).

Tukidydes mówi, że sam miał tę chorobę i widział cierpienie innych (2.48). Szukanie przyczyny zostawia innym. Opisuje ją tak, aby każdy mógł ją rozpoznać, gdyby kiedyś wróciła. Jego relacja jest głównym starożytnym świadectwem o tej epidemii.

Zdrowi ludzie nagle czuli silne gorąco w głowie, a ich oczy robiły się czerwone. Gardło i język wyglądały na zakrwawione, a oddech brzydko pachniał. Potem przychodziły kichanie, chrypka i silny kaszel (βήξ, w dopełniaczu βηχός, w 2.49.3). Skóra była czerwonawa, z małymi pęcherzami i wrzodami, ale wewnętrzne gorąco było tak silne, że chorzy nie znosili nawet cienkich ubrań. Wielu umierało siódmego lub dziewiątego dnia. Inni tracili palce u rąk i nóg albo oczy, a niektórzy tracili pamięć (2.49.8).

Zauważył też coś ważnego. Ci, którzy wyzdrowieli, opiekowali się chorymi z większą pewnością, bo choroba nie atakowała tej samej osoby śmiertelnie dwa razy (2.51.6). Dzisiejszemu czytelnikowi przypomina to ideę odporności.

Choroba zmieniła też zachowanie ludzi. Świątynie, w których obozowali przybysze, napełniły się zmarłymi. Dawne zwyczaje pogrzebowe, ταφή, upadły: niektórzy kładli swojego zmarłego na stosie przygotowanym dla kogoś innego i podpalali go (2.52). Tukidydes mówi o ἀνομία, bezprawiu. Ani strach przed bogami, ani ludzkie prawo nikogo nie powstrzymywały, pisze, bo nikt nie spodziewał się dożyć procesu (2.53). To obraz jednego autora, więc nie możemy sprawdzić, na ile dotyczył wszystkich Ateńczyków.

Straty były ogromne. Tukidydes liczy co najmniej 4400 hoplitów i 300 jeźdźców, a o pozostałych mówi, że ich liczby nie dało się ustalić (3.87). Choroba trwała dwa lata, osłabła i wróciła zimą 427/426 p.n.e. na co najmniej kolejny rok. Współcześni autorzy często przypuszczają, że zmarła nawet jedna trzecia ludności, ale Tukidydes nie podaje sumy.

Perykles został oskarżony i ukarany grzywną, a potem znów wybrany strategiem. Zmarł dwa lata i sześć miesięcy po wybuchu wojny (2.65), czyli w 429 p.n.e. Plutarch mówi, że zaraza powoli go wyniszczała, po tym jak stracił synów Ksantypa i Paralosa (Perykles 36, 38).

Starzy ludzie przypomnieli sobie wers: «ἥξει Δωριακὸς πόλεμος καὶ λοιμὸς ἅμ᾽ αὐτῷ», nadejdzie wojna dorycka, a z nią zaraza. Niektórzy twierdzili, że dawne słowo brzmiało λιμός, głód (2.54). We współczesnej grece oba słowa brzmią dokładnie tak samo, [limós].

Mimo nazwy „plague” czy „dżuma ateńska” nikt nie wykazał, że była to choroba, którą lekarze nazywają dziś dżumą dymieniczą. Lekarze czytający Tukidydesa proponowali dżumę, dur brzuszny, dur plamisty, ospę i odrę. Przegląd Burke'a Cunhi z 2004 roku nie znalazł zgody wśród uczonych i lekarzy, a sam skłaniał się ku odrze.

W latach 1994–95 podczas budowy stacji metra Kerameikos odkryto zbiorowy grób. Zmarli leżeli jeden na drugim w szybie, z kilkoma tanimi darami. Kierująca wykopaliskami Efi Baziotopoulou-Valavani datowała go na 430–426 p.n.e. i uznała za pochówek w panice, „całkiem możliwe”, że z powodu zarazy. Jeden z wczesnych raportów podaje około 90 szkieletów w szybie i być może 150 osób w całym grobie. Badacze nadali dziewczynce w wieku około jedenastu lat imię Myrtis i odtworzyli jej twarz na podstawie czaszki.

W 2006 roku zespół Uniwersytetu Ateńskiego pod kierunkiem Manolisa Papagrigorakisa ogłosił, że w trzech zębach z grobu znalazł DNA bliskie bakterii duru brzusznego. Krytycy odpowiedzieli w tym samym czasopiśmie artykułem zatytułowanym „Brak dowodu, że dur brzuszny spowodował zarazę ateńską”. Dur brzuszny tylko częściowo pasuje też do opisu Tukidydesa, bo jego choroba zaczynała się znacznie szybciej. Pytanie pozostaje otwarte.