Η μουσική στην αρχαία Ελλάδα: λύρα, αυλός, κιθάρα

Η λέξη μουσική έρχεται από τις Μούσες, Μοῦσαι στα αρχαία, τις θεές του τραγουδιού και της ποίησης. Στην αρχή σήμαινε κάθε τέχνη των Μουσών, κυρίως την ποίηση που τραγουδιόταν. Έτσι, ένα ποίημα ήταν συχνά τραγούδι, και ένα τραγούδι μπορούσε να συνοδεύει τον χορό.

Η μουσική υπήρχε σε πολλές περιστάσεις: στις γιορτές και στις θυσίες στους θεούς, στους γάμους, στα συμπόσια και στο θέατρο. Τη χρησιμοποιούσαν ακόμα και στον πόλεμο. Ο ιστορικός Θουκυδίδης (5.70) λέει ότι οι Σπαρτιάτες στρατιώτες προχωρούσαν αργά στη μάχη, με πολλούς αυλητές ανάμεσά τους. Αυτό δεν γινόταν για θρησκευτικούς λόγους, εξηγεί. Τους βοηθούσε να βαδίζουν στον ίδιο ρυθμό και να μένουν στη γραμμή.

Τα αγόρια που οι οικογένειές τους μπορούσαν να πληρώσουν δάσκαλο μάθαιναν λύρα. Ο Πλάτων (Πρωταγόρας 326a) λέει ότι ο δάσκαλος της μουσικής, ο κιθαριστής, μάθαινε στα αγόρια να παίζουν και ύστερα να τραγουδούν τα ποιήματα καλών ποιητών. Τέτοια μαθήματα βλέπουμε σε ζωγραφιές πάνω σε αγγεία. Τα περισσότερα κορίτσια δεν πήγαιναν σε δάσκαλο, αλλά μπορούσαν να μάθουν μουσική και χορό στο σπίτι.

Ένα παλιό ελληνικό ποίημα, ο Ομηρικός ύμνος στον Ερμή, λέει πώς βρέθηκε η λύρα. Ο μικρός θεός Ερμής, μωρό ακόμα, βρήκε μια χελώνα έξω από τη σπηλιά του. Χρησιμοποίησε το καύκαλό της για σώμα και στερέωσε πάνω του κομμάτια από καλάμι. Τέντωσε από πάνω δέρμα βοδιού, πρόσθεσε δύο βραχίονες και μια οριζόντια ράβδο, και ύστερα εφτά χορδές από έντερο προβάτου, τις χορδαί των αρχαίων. Δοκίμασε τη λύρα με ένα πλῆκτρον, ένα μικρό εργαλείο για να χτυπά τις χορδές (στίχοι 24–53).

Οι πραγματικές λύρες είχαν συχνά σώμα από καύκαλο χελώνας, σκεπασμένο με δέρμα βοδιού, και συνήθως εφτά χορδές. Λίγες σώζονται, γιατί τα υλικά τους φθείρονται, γι’ αυτό τις γνωρίζουμε κυρίως από ζωγραφιές σε αγγεία. Η λύρα ήταν ελαφριά και μαθαινόταν σχετικά εύκολα, γι’ αυτό οι δάσκαλοι τη χρησιμοποιούσαν συχνά με τα παιδιά.

Η κιθάρα ήταν μια μεγάλη λύρα με ξύλινο ηχείο. Οι μουσικοί την έπαιζαν όρθιοι, σε πομπές, τελετές και αγώνες. Μερικοί επαγγελματίες κέρδισαν φήμη και χρήματα. Ο Πλούταρχος (Περικλής 13) λέει ότι ο Περικλής έφερε στα Παναθήναια αγώνες στον αυλό, στο τραγούδι και στην κιθάρα. Ο κόσμος τους παρακολουθούσε σε μια αίθουσα μουσικής, το ᾠδεῖον.

Συχνά μεταφράζουν τον αὐλόν ως «φλάουτο», αλλά δεν ήταν φλάουτο. Κάθε σωλήνας είχε τρύπες για τα δάχτυλα και ένα καλάμι στο επιστόμιο. Οι μουσικοί συνήθως φυσούσαν δύο σωλήνες μαζί, κάπως σαν να έπαιζαν δύο όμποε ταυτόχρονα. Μερικές εικόνες δείχνουν ένα λουρί γύρω από το κεφάλι του μουσικού, που τον βοηθούσε να παίζει. Κανένα αρχαίο καλάμι δεν σώζεται, και οι ειδικοί συζητούν ακόμα πώς ακούγονταν μαζί οι δύο σωλήνες.

Ο αυλός ακουγόταν στα συμπόσια, στις θυσίες και με τους χορούς της τραγωδίας. Στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. ήταν πολύ της μόδας στην Αθήνα, αλλά αργότερα έχασε την εκτίμηση των Αθηναίων. Ο Αριστοτέλης (Πολιτικά 1341a–b) δεν τον ήθελε στο σχολείο, γιατί όποιος φυσά δεν μπορεί να μιλήσει. Αναφέρει επίσης έναν μύθο: η θεά Αθηνά βρήκε τον αυλό και τον πέταξε, και κάποιοι έλεγαν ότι το έκανε επειδή της χάλαγε το πρόσωπο. Ο Παυσανίας (1.24.1) είδε στην Ακρόπολη ένα άγαλμα όπου η Αθηνά χτυπά τον Μαρσύα, που είχε σηκώσει τον αυλό από κάτω.

Η σῦριγξ ήταν μια σειρά από σωλήνες με διαφορετικό μήκος, η σύριγγα του Πανός. Στον ύμνο, ο Ερμής φτιάχνει μία, αφού έχει δώσει τη λύρα στον Απόλλωνα (στίχοι 511–512). Την αναφέρει και ο Όμηρος (Ιλιάδα 10.13).

Οι Έλληνες μάθαιναν τη μουσική κυρίως με το αυτί, αλλά είχαν και τρόπο να τη γράφουν: γράμματα και άλλα σημάδια πάνω από τα λόγια. Σώζονται μόνο περίπου πενήντα κομμάτια ή αποσπάσματα. Ύμνοι στον θεό Απόλλωνα χαράχτηκαν στον εξωτερικό τοίχο του θησαυρού των Αθηναίων στους Δελφούς τον 2ο αιώνα π.Χ., και βρέθηκαν σπασμένοι το 1893. Μια επιτύμβια στήλη από την περιοχή του Αϊδινίου, στη σημερινή Τουρκία, έχει ένα μικρό τραγούδι, με λόγια και νότες, από έναν άνθρωπο που λεγόταν Σείκιλος. Συνήθως χρονολογείται στον 1ο ή στον 2ο αιώνα μ.Χ. και θεωρείται ευρέως το αρχαιότερο ολόκληρο μουσικό κομμάτι. Σήμερα βρίσκεται στο Εθνικό Μουσείο της Δανίας.

Πολλές από τις λέξεις ζουν ακόμα στα ελληνικά, συχνά με νέα χρήση:

• λύρα: σήμερα και η κρητική λύρα, λαϊκό όργανο με τρεις χορδές που παίζεται με δοξάρι. Δεν είναι η αρχαία λύρα.
• πλήκτρο: η πένα των έγχορδων, αλλά και το πλήκτρο στο πιάνο ή στο πληκτρολόγιο του υπολογιστή.
• ωδείο: η σχολή μουσικής, αλλά και το αρχαίο κτίριο για τη μουσική, όπως το Ωδείο του Ηρώδου του Αττικού στην Αθήνα.
• σύριγγα: το όργανο του Πανός, αλλά και η σύριγγα του γιατρού. Το όνομα πέρασε στη σύριγγα μέσα από τα λατινικά και τα γαλλικά.