Η εκπαίδευση στην αρχαία Ελλάδα

Στην Αθήνα, ένα αγόρι δεν είχε μόνο έναν δάσκαλο. Είχε τρεις, και κάθε διδάσκαλος δίδασκε άλλο μάθημα, συχνά σε άλλο μέρος. Οι γονείς διάλεγαν τους δασκάλους και τους πλήρωναν. Κανένας νόμος δεν υποχρέωνε τα παιδιά να πάνε σχολείο.

Ο γραμματιστής δίδασκε τα γράμματα. Ο μαθητής μάθαινε να διαβάζει, να γράφει και να μετράει. Ύστερα διάβαζε τα έπη του Ομήρου και μάθαινε μεγάλα κομμάτια απέξω. Τα ποιήματα επαινούσαν γενναίους ήρωες, και τα αγόρια έπρεπε να τους μοιάσουν.

Ο κιθαριστής δίδασκε μουσική. Σε αυτό το μάθημα, τα αγόρια μάθαιναν να παίζουν λύρα και να τραγουδούν τραγούδια μεγάλων ποιητών. Οι Έλληνες πίστευαν ότι ο ρυθμός και η μουσική κάνουν τον άνθρωπο ήρεμο και φρόνιμο.

Ο παιδοτρίβης ήταν ο γυμναστής. Στην παλαίστρα, τα αγόρια έτρεχαν, πηδούσαν, έριχναν δίσκο και ακόντιο και πάλευαν. Ένα δυνατό σώμα ήταν μέρος της καλής μόρφωσης.

Κάθε πρωί, ένας δούλος πήγαινε το αγόρι στα μαθήματα. Τον έλεγαν παιδαγωγό, «αυτόν που οδηγεί το παιδί». Κουβαλούσε τα πράγματα του αγοριού, πρόσεχε τη συμπεριφορά του και το γύριζε στο σπίτι. Δεν ήταν δάσκαλος, αλλά έμενε με το αγόρι όλη μέρα.

Για να εξασκηθούν στο γράψιμο, οι μαθητές είχαν μια ξύλινη πινακίδα με κερί. Χάραζαν τα γράμματα στο κερί με μια μυτερή γραφίδα. Με τη ζεσταμένη, πλατιά άκρη της ίσιωναν το κερί, και η πινακίδα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ξανά. Τα βιβλία ήταν μακριοί κύλινδροι από πάπυρο, και στα αρχαία ελληνικά λέγονταν βιβλία.

Για τα σχολεία της Αθήνας μαθαίνουμε πολλά από ζωγραφισμένα αγγεία. Μια περίφημη κύλικα του ζωγράφου Δούρη, σήμερα σε μουσείο του Βερολίνου, δείχνει σχολικά μαθήματα. Ένας δάσκαλος παίζει λύρα μαζί με έναν μαθητή. Ένας άλλος κρατά ανοιχτό έναν κύλινδρο με τους πρώτους στίχους ενός ποιήματος, ενώ ένα αγόρι το απαγγέλλει. Ένας τρίτος διορθώνει τα γράμματα στην πινακίδα ενός μαθητή. Στη γωνία κάθεται ο παιδαγωγός και περιμένει.

Το σχολείο κόστιζε, γι’ αυτό περισσότερα μάθαιναν οι γιοι των πλουσίων. Ο φιλόσοφος Πλάτωνας έγραψε ότι τα πλουσιότερα αγόρια άρχιζαν σχολείο πιο μικρά και έμεναν περισσότερα χρόνια. Πολλά φτωχά αγόρια δούλευαν με τον πατέρα τους στα χωράφια ή σε ένα εργαστήριο, και έτσι μάθαιναν πολύ λιγότερα.

Τα περισσότερα κορίτσια δεν πήγαιναν σχολείο. Έμεναν στο σπίτι και μάθαιναν από τη μητέρα τους να γνέθουν μαλλί, να υφαίνουν και να φροντίζουν το νοικοκυριό. Σε ένα βιβλίο του συγγραφέα Ξενοφώντα, ένας άντρας λέει ότι η γυναίκα του δεν ήταν ακόμη δεκαπέντε χρονών όταν παντρεύτηκαν και ότι ήξερε πολύ λίγα για τον κόσμο.

Η Σπάρτη ήταν πολύ διαφορετική. Εκεί, η πόλη έπαιρνε κάθε αγόρι από την οικογένειά του στα επτά του χρόνια. Τα αγόρια ζούσαν μαζί σε ομάδες και γυμνάζονταν σκληρά για να γίνουν στρατιώτες. Μάθαιναν να υπακούν, να μένουν δυνατά και να αντέχουν την πείνα και το κρύο. Αυτή η σπαρτιατική εκπαίδευση λέγεται ἀγωγή.

Η ελληνική λέξη σχολή σήμαινε αρχικά «ελεύθερο χρόνο» ή «ξεκούραση». Μόνο όσοι δεν χρειαζόταν να δουλεύουν όλη μέρα είχαν χρόνο να μάθουν. Ένα μουσείο του Βερολίνου εξηγεί έτσι την κύλικα του Δούρη: τα αγόρια δεν μάθαιναν για να κάνουν μια δουλειά, όπως οι πληρωμένοι δάσκαλοί τους. Μάθαιναν για να περνούν καλά τον ελεύθερο χρόνο τους ως ενήλικοι, με μουσική, ποίηση και ωραία συζήτηση. Αργότερα, η σχολή σήμαινε και την ομιλία ενός δασκάλου, και ύστερα την ομάδα των μαθητών που τον άκουγαν.

Μετά τα παιδικά μαθήματα, κάποιοι νέοι ήθελαν να μάθουν περισσότερα. Τον 5ο αιώνα π.Χ., δάσκαλοι που λέγονταν σοφιστές ταξίδευαν από πόλη σε πόλη και δίδασκαν την τέχνη του λόγου με πληρωμή. Τον 4ο αιώνα π.Χ., ο φιλόσοφος Πλάτωνας δίδασκε στην Ακαδημία, ένα άλσος έξω από την Αθήνα. Το 335 π.Χ., ο παλιός του μαθητής Αριστοτέλης άνοιξε τη δική του σχολή, το Λύκειο. Τα ονόματά τους χρησιμοποιούνται ακόμη για σχολεία σε πολλές γλώσσες.