Το συμπόσιο στην αρχαία Ελλάδα

Η αρχαία λέξη συμπόσιον σημαίνει «πίνω μαζί με άλλους»: σύν (μαζί) + πίνω. Το συμπόσιο ερχόταν μετά το φαγητό, το δεῖπνον. Τα τραπέζια με το φαγητό έφευγαν και άρχιζαν το κρασί, η μουσική και η κουβέντα.

Το συμπόσιο γινόταν σε ιδιωτικό σπίτι, σε ένα ειδικό δωμάτιο που λεγόταν ἀνδρών, δηλαδή «το δωμάτιο των αντρών». Γύρω γύρω στους τοίχους υπήρχαν ανάκλιντρα· το καθένα λεγόταν κλίνη. Τα δωμάτια συχνά χτίζονταν για επτά, έντεκα ή δεκαπέντε ανάκλιντρα, με περίπου δύο καλεσμένους στο καθένα. Έτσι, το συμπόσιο ήταν μια μικρή παρέα φίλων, όχι ένα μεγάλο γλέντι.

Οι καλεσμένοι δεν κάθονταν. Ξάπλωναν στο αριστερό πλευρό, ακουμπισμένοι σε ένα μαξιλάρι, και κρατούσαν την κούπα στο δεξί χέρι. Οι καλεσμένοι ήταν άντρες, κυρίως πλούσιοι πολίτες. Οι γυναίκες των οικογενειών τους δεν συμμετείχαν. Άλλες γυναίκες βρίσκονταν εκεί για να δουλέψουν: δούλες που σέρβιραν, μουσικοί και χορεύτριες, και οι ἑταῖραι, γυναίκες που πληρώνονταν για να κάνουν συντροφιά.

Οι Έλληνες σχεδόν ποτέ δεν έπιναν το κρασί, τον οἶνον, σκέτο. Το ανακάτευαν με νερό σε ένα μεγάλο αγγείο, τον κρατῆρα, από το ρήμα κεράννυμι, «ανακατεύω». Ύστερα ένας δούλος γέμιζε τις κούπες από τον κρατήρα· αυτός που κερνούσε το κρασί ήταν ο οἰνοχόος. Οι καλεσμένοι έπιναν από μια φαρδιά, ρηχή κούπα με δύο λαβές, την κύλικα, ή από άλλες κούπες. Πολλές από τις ζωγραφισμένες κούπες και τους κρατήρες στα μουσεία σήμερα φτιάχτηκαν για συμπόσια.

Ένας καλεσμένος εκλεγόταν αρχηγός, ο συμποσίαρχος. Αυτός αποφάσιζε πόσο δυνατό θα ήταν το μείγμα και πόσους κρατήρες θα έπινε η παρέα. Ο Ανακρέων, ποιητής του 6ου αιώνα π.Χ., ζητά από ένα παιδί να βάλει δέκα μέρη νερό και πέντε κρασί, για να διασκεδάσει χωρίς να γίνει βίαιος (απόσπασμα 356a). Σε μια κωμωδία του Ευβούλου, που την παραθέτει ο Αθήναιος (2.36b–c), ο θεός Διόνυσος λέει ότι οι σοφοί πίνουν τρεις κρατήρες: έναν για την υγεία, έναν για τον έρωτα και την ευχαρίστηση, έναν για τον ύπνο. Από τον τέταρτο και μετά έρχονται οι βρισιές, οι φωνές και οι καβγάδες.

Το δυνατό κρασί χωρίς νερό θεωρούνταν συνήθεια των ξένων. Ο Ηρόδοτος (6.84) αναφέρει μια σπαρτιατική ιστορία: ο βασιλιάς Κλεομένης τρελάθηκε, επειδή είχε μάθει από τους Σκύθες να πίνει δυνατό κρασί.

Το συμπόσιο άρχιζε με τους θεούς. Στο Συμπόσιο του Πλάτωνα (176a), μετά το δείπνο οι καλεσμένοι κάνουν σπονδή, δηλαδή χύνουν λίγο κρασί ως προσφορά, τραγουδούν έναν ύμνο στον θεό και μόνο τότε αρχίζουν να πίνουν.

Μετά, η βραδιά μπορούσε να πάρει πολλές μορφές:

• Τραγούδια. Οι καλεσμένοι τραγουδούσαν μικρά τραγούδια, συχνά με λύρα, για τη φιλία, τον έρωτα, το κρασί ή την πολιτική. Ποιητές όπως ο Αλκαίος και ο Ανακρέων έγραψαν πολλά ποιήματά τους για αυτή την περίσταση.
• Μουσική και χορός. Συχνά μια κοπέλα έπαιζε αὐλό, ένα διπλό πνευστό, και χόρευαν χορευτές ή ακροβάτες.
• Παιχνίδια. Στον κότταβο, ο καλεσμένος πετούσε τις τελευταίες σταγόνες κρασί από την κούπα του σε έναν στόχο.
• Συζήτηση. Οι καλεσμένοι έβγαζαν λόγους, έλεγαν αινίγματα και συζητούσαν.

Το πιο διάσημο συμπόσιο είναι ένα βιβλίο. Στο Συμπόσιο του Πλάτωνα, που γίνεται στο σπίτι του ποιητή Αγάθωνα στην Αθήνα, οι καλεσμένοι συμφωνούν να πιει ο καθένας όσο θέλει. Διώχνουν την αυλητρίδα (176e) και βγάζουν λόγους για τον Έρωτα, τον θεό της αγάπης· μιλά και ο Σωκράτης. Και ο Ξενοφών έγραψε ένα Συμπόσιο με καλεσμένο τον Σωκράτη. Οι ιστορικοί μάς θυμίζουν ότι αυτά τα βιβλία δείχνουν ένα ιδανικό γλέντι· πολλές πραγματικές βραδιές ήταν πιο θορυβώδεις και τελείωναν με μια φασαριόζικη βόλτα στους δρόμους, τον κῶμον.

Πολλές λέξεις του συμποσίου ζουν ακόμα, αλλά μερικές άλλαξαν δουλειά. Το λεξικό Τριανταφυλλίδη της νέας ελληνικής δίνει στο συμπόσιο δύο σημασίες: το αρχαίο γλέντι με κρασί, ή ένα πολύ πλούσιο γεύμα με πολλούς καλεσμένους, και μια συνάντηση επιστημόνων που κάνουν ανακοινώσεις, όπως «ιατρικό συμπόσιο». Η δεύτερη σημασία ήρθε πίσω στα ελληνικά από το αγγλικό «symposium».

Ο κρατήρας είναι ακόμα το αρχαίο αγγείο ανάμειξης στα μουσεία, αλλά οι περισσότεροι Έλληνες λένε έτσι το στόμιο του ηφαιστείου ή έναν κρατήρα στη Σελήνη. Η κύλικα είναι μόνο λέξη των μουσείων. Η λέξη κλίνη είναι σήμερα επίσημη: τα ξενοδοχεία και τα νοσοκομεία μετρούν το μέγεθός τους σε «κλίνες».

Για το ίδιο το ποτό, στην ταβέρνα οι Έλληνες ζητούν κρασί. Η παλιά λέξη οίνος ζει στην επίσημη γλώσσα: στις ετικέτες των μπουκαλιών, σε λέξεις όπως οινοποιείο, και στην εκκλησία, όπου το ψωμί και το κρασί είναι «ο άρτος και ο οίνος». Το νερό λέγεται σήμερα νερό, όχι ὕδωρ, αν και το ὕδωρ ζει σε λέξεις όπως υδραυλικός.