Muzyka w starożytnej Grecji: lira, aulos, kitara

Słowo μουσική (musike) pochodzi od Μοῦσαι, czyli Muz, bogiń pieśni i poezji. Na początku oznaczało każdą sztukę Muz, zwłaszcza poezję śpiewaną. Wiersz był więc często pieśnią, a pieśni mógł towarzyszyć taniec.

Muzyka należała do wielu wydarzeń: świąt i ofiar dla bogów, wesel, uczt i teatru. Używano jej nawet na wojnie. Historyk Tukidydes (5.70) pisze, że spartańscy żołnierze szli powoli do bitwy, a między nimi było wielu muzyków grających na aulosie. Nie chodziło o religię, wyjaśnia. Muzyka pomagała im iść równym krokiem i trzymać szyk.

Chłopcy, których rodziny mogły zapłacić nauczycielowi, uczyli się gry na lirze. Platon (Protagoras 326a) mówi, że nauczyciel muzyki, κιθαριστής, uczył chłopców grać, a potem śpiewać wiersze dobrych poetów. Takie lekcje widać na malowidłach na wazach. Większość dziewcząt nie chodziła do nauczyciela, ale mogły uczyć się muzyki i tańca w domu.

Stary grecki poemat, Hymn homerycki do Hermesa, opowiada, jak wynaleziono lirę. Bóg Hermes, jeszcze niemowlę, znalazł żółwia przed swoją grotą. Skorupy użył jako korpusu instrumentu i umocował w niej kawałki trzciny. Naciągnął na nią wołową skórę, dodał dwa ramiona i poprzeczkę, a potem siedem strun z owczych jelit, czyli χορδαί. Wypróbował λύρα za pomocą πλῆκτρον, małego narzędzia do uderzania w struny (wersy 24–53).

Prawdziwe liry miały często korpus ze skorupy żółwia pokrytej wołową skórą i zwykle siedem strun. Zachowało się ich niewiele, bo te materiały gniją, dlatego znamy je głównie z malowideł na wazach. Lira była lekka i dość łatwa do nauki, więc nauczyciele często używali jej z dziećmi.

κιθάρα (kitara) była dużą lirą z drewnianym pudłem rezonansowym. Muzycy grali na niej na stojąco, podczas procesji, uroczystości i zawodów. Niektórzy zawodowcy zdobywali sławę i pieniądze. Plutarch (Perykles 13) mówi, że Perykles wprowadził do Panatenajów w Atenach zawody w grze na aulosie, śpiewie i grze na kitarze. Publiczność oglądała je w sali koncertowej, czyli ᾠδεῖον (odeonie).

αὐλός często tłumaczy się jako „flet”, ale to nie był flet. Każda piszczałka miała otwory na palce i stroik w ustniku. Muzycy zwykle dęli w dwie piszczałki naraz, trochę tak, jakby grali na dwóch obojach jednocześnie. Niektóre obrazy pokazują pasek wokół głowy muzyka, który pomagał w grze. Nie zachował się żaden starożytny stroik, a uczeni wciąż dyskutują, jak brzmiały razem obie piszczałki.

Aulos brzmiał na ucztach, podczas ofiar i z chórami tragedii. Na początku V wieku p.n.e. był w Atenach bardzo modny, ale później stracił tam uznanie. Arystoteles (Polityka 1341a–b) nie chciał go w szkole, bo kto dmie, nie może mówić. Podaje też mit: bogini Atena znalazła aulos i wyrzuciła go, a niektórzy mówili, że dlatego, iż szpecił jej twarz. Pauzaniasz (1.24.1) widział na Akropolu posąg Ateny bijącej Marsjasza, który go podniósł.

σῦριγξ (syrinks) była rzędem piszczałek różnej długości, czyli fletnią Pana. W hymnie Hermes robi ją, gdy oddał już lirę Apollinowi (wersy 511–512). Wspomina o niej także Homer (Iliada 10.13).

Grecy uczyli się muzyki głównie ze słuchu, ale umieli ją też zapisywać: literami i innymi znakami nad słowami. Zachowało się tylko około pięćdziesięciu utworów lub fragmentów. Hymny do boga Apollina wyryto na zewnętrznej ścianie skarbca Ateńczyków w Delfach w II wieku p.n.e., a znaleziono je, potłuczone, w 1893 roku. Nagrobek z okolic Aydın, w dzisiejszej Turcji, zawiera krótką pieśń, ze słowami i nutami, autorstwa człowieka o imieniu Seikilos. Zwykle datuje się go na I lub II wiek n.e. i powszechnie uważa za najstarszy kompletny utwór muzyczny. Dziś znajduje się w Muzeum Narodowym Danii.

Wiele z tych słów wciąż żyje w grece, często z nowym zadaniem:

• λύρα: dziś także lira kreteńska, ludowy instrument o trzech strunach, na którym gra się smyczkiem. To nie jest lira starożytna.
• πλήκτρο: plektron, ale też klawisz fortepianu lub klawiatury komputera.
• ωδείο: szkoła muzyczna, a także starożytny budynek dla muzyki, jak Odeon Heroda Attyka w Atenach.
• σύριγγα: fletnia Pana, ale też strzykawka lekarza. Nazwa trafiła do strzykawki przez łacinę i francuski.