Η Μεγάλη Ελλάδα: οι ελληνικές αποικίες της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας

Από τον 8ο αιώνα π.Χ., ομάδες Ελλήνων άφησαν τις πόλεις τους και ταξίδεψαν προς τη Δύση, στις ακτές της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας. Οι ιστορικοί συζητούν ακόμη τους λόγους. Η καλή γεωργική γη ήταν λίγη σε πολλά μέρη της Ελλάδας, κάποιοι ήθελαν να κάνουν εμπόριο και άλλοι αναγκάστηκαν να φύγουν μετά από διχόνοιες στην πατρίδα τους.

Ο νέος οικισμός λεγόταν ἀποικία: κυριολεκτικά ένα σπίτι «μακριά». Η πόλη από την οποία έρχονταν οι άποικοι ήταν η μητρόπολή τους, η μητρόπολις, η «πόλη-μητέρα», και ο άνδρας που τους οδηγούσε, διάλεγε τον τόπο και μοίραζε τη γη ήταν ο οἰκιστής, ο ιδρυτής. Η αποικία δεν την κυβερνούσε η μητρόπολη. Ήταν ανεξάρτητη πόλη-κράτος, αλλά συνήθως κρατούσε τους ίδιους θεούς, τις ίδιες γιορτές και την ίδια διάλεκτο.

Ένας από τους αρχαιότερους ελληνικούς οικισμούς στη Δύση βρισκόταν στο νησί Ίσκια, κοντά στη Νάπολη, που οι Έλληνες το έλεγαν Πιθηκούσσες. Άποικοι από την Εύβοια ζούσαν εκεί τον 8ο αιώνα π.Χ., και γύρω στο 750 π.Χ. ίδρυσαν την Κύμη στην απέναντι ακτή. Σε έναν τάφο των Πιθηκουσσών οι αρχαιολόγοι βρήκαν ένα μικρό κύπελλο του 730 π.Χ. περίπου, με τρεις στίχους χαραγμένους πάνω του: ένα από τα αρχαιότερα ελληνικά ποιήματα που έχουν βρεθεί γραμμένα.

Ο Θουκυδίδης, που έγραφε τον 5ο αιώνα π.Χ., αφηγείται την ιστορία των πρώτων ελληνικών αποικιών της Σικελίας (6.3). Πρώτοι ήρθαν Χαλκιδείς από την Εύβοια, με αρχηγό τον Θουκλή, και ίδρυσαν τη Νάξο, όπου έστησαν βωμό στον Απόλλωνα Αρχηγέτη, τον ιδρυτή. Έναν χρόνο αργότερα ο Αρχίας από την Κόρινθο ίδρυσε τις Συρακούσες (Συρακοῦσαι), αφού έδιωξε τους ντόπιους Σικελούς από το νησάκι Ορτυγία, όπου βρίσκεται ακόμη η παλιά πόλη. Με βάση τους αριθμούς του Θουκυδίδη, οι ιστορικοί χρονολογούν παραδοσιακά τη Νάξο στο 734 π.Χ. και τις Συρακούσες στο 733 π.Χ., αλλά οι χρονολογίες αυτές είναι μόνο κατά προσέγγιση.

Στη στεριά, η «μύτη» και η «φτέρνα» της Ιταλίας γέμισαν ελληνικές πόλεις: το Ῥήγιον (Ρήγιο) στον πορθμό απέναντι από τη Σικελία, η Σύβαρη και ο Κρότωνας στις ακτές του Ιονίου, και ο Τάρας (Τάραντας), τον οποίο, σύμφωνα με τον Αντίοχο τον Συρακούσιο, όπως τον παραθέτει ο Στράβων (6.3.2), τον ίδρυσε μια ομάδα Σπαρτιατών που αναγκάστηκαν να φύγουν από την πόλη τους. Άποικοι από την Κύμη ίδρυσαν αργότερα μια δεύτερη πόλη εκεί κοντά και την ονόμασαν Νεάπολις, «νέα πόλη»: τη σημερινή Νάπολη (Στράβων 5.4.7).

Κάθε πόλη ήταν ανεξάρτητη, και συχνά πολεμούσαν μεταξύ τους. Οι Συρακούσες έγιναν η ισχυρότερη δύναμη της Σικελίας, και το 415–413 π.Χ. νίκησαν μια τεράστια αθηναϊκή εκστρατεία, όπως περιγράφει ο Θουκυδίδης στα βιβλία 6 και 7.

Οι Ρωμαίοι ονόμασαν την περιοχή Magna Graecia, μετάφραση του ελληνικού Μεγάλη Ἑλλάς. Ο Στράβων (6.1.2) εξηγεί ότι οι Έλληνες εκεί έγιναν τόσο ισχυροί, ώστε έδωσαν αυτό το όνομα στην Κάτω Ιταλία και στη Σικελία. Οι αρχαίοι συγγραφείς δεν συμφωνούσαν πάντα αν η Σικελία ανήκε σε αυτήν, και πολλά σύγχρονα βιβλία χρησιμοποιούν το όνομα κυρίως για τις ελληνικές πόλεις της ιταλικής στεριάς.

Πολλές από αυτές τις πόλεις πλούτισαν από τη γεωργία και το εμπόριο. Η Σύβαρη ήταν τόσο φημισμένη για τα πλούτη της, ώστε η λέξη «συβαρίτης» σημαίνει ακόμη άνθρωπο που αγαπά την πολυτέλεια, στα αγγλικά, στα γαλλικά και στα ιταλικά. Γύρω στο 510 π.Χ. καταστράφηκε σε πόλεμο με τον γείτονά της, τον Κρότωνα. Ο Διόδωρος (12.9) λέει ότι τον στρατό του Κρότωνα τον οδηγούσε ο Μίλων, έξι φορές ολυμπιονίκης, αν και οι εκατοντάδες χιλιάδες στρατιώτες που αναφέρει δεν μπορεί να είναι αληθινοί.

Η ελληνική Δύση ήταν επίσης τόπος ιδεών. Ο Πυθαγόρας ήρθε από τη Σάμο στον Κρότωνα γύρω στο 530 π.Χ. και μάζεψε εκεί μια κοινότητα μαθητών. Ο Παρμενίδης και ο Ζήνων δίδαξαν στην Ελέα, ο Εμπεδοκλής καταγόταν από τον Ακράγαντα (Αγκριτζέντο) και ο Αρχιμήδης, ο μεγάλος μαθηματικός και μηχανικός, γεννήθηκε στις Συρακούσες. Ο ποιητής Θεόκριτος, ο πρώτος που έγραψε βουκολικά ποιήματα για βοσκούς, ήταν πιθανότατα κι αυτός Συρακούσιος.

Τον 3ο αιώνα π.Χ. η Ρώμη πήρε στον έλεγχό της την Κάτω Ιταλία και έπειτα τη Σικελία. Οι Συρακούσες έπεσαν το 212 π.Χ., μετά από μακρά πολιορκία. Ο Λίβιος (25.31) διηγείται πώς ο Αρχιμήδης, απορροφημένος από γεωμετρικά σχήματα που είχε σχεδιάσει στην άμμο, σκοτώθηκε από έναν στρατιώτη που δεν ήξερε ποιος ήταν, και πώς ο Ρωμαίος στρατηγός Μάρκελλος λυπήθηκε για τον θάνατό του.

Τα ελληνικά δεν χάθηκαν αμέσως. Ο Στράβων, που έγραφε την εποχή του αυτοκράτορα Αυγούστου, λέει ότι το μεγαλύτερο μέρος της περιοχής είχε γίνει «βαρβαρικό», εκτός από τον Τάραντα, το Ρήγιο και τη Νεάπολη (6.1.2), και ότι η Νάπολη κρατούσε ακόμη τα γυμνάσιά της, τις αδελφότητές της, τις φρατρίες (φρατρίαι), και έναν ελληνικό τρόπο ζωής (5.4.7).

Ακόμη και σήμερα μιλιούνται ελληνικά σε λίγα χωριά του Σαλέντο, στην Απουλία, και της Καλαβρίας, κοντά στο Ρήγιο. Οι γλωσσολόγοι συζητούν εδώ και πολύ καιρό από πού προέρχονται. Κάποιοι τα θεωρούν άμεσους απογόνους της γλώσσας των αρχαίων αποίκων, με παλιά δωρικά στοιχεία· άλλοι πιστεύουν ότι προέρχονται κυρίως από τα ελληνικά της βυζαντινής εποχής, όταν η Κάτω Ιταλία κυβερνιόταν ξανά από την Κωνσταντινούπολη. Και οι δύο απόψεις έχουν υποστηρικτές, και το ερώτημα μένει ανοιχτό.