Greqia e Madhe: grekët e Italisë së Jugut dhe të Sicilisë

Që nga shekulli VIII p.e.s., grupe grekësh lanë qytetet e tyre dhe lundruan drejt perëndimit, deri në brigjet e Italisë së Jugut dhe të Sicilisë. Historianët ende diskutojnë për arsyet. Në shumë anë të Greqisë toka e mirë bujqësore ishte e pakët, disa donin të tregtonin, dhe të tjerë u detyruan të iknin pas grindjeve në vendlindje.

Vendbanimi i ri quhej ἀποικία, koloni: fjalë për fjalë një shtëpi „larg“. Qyteti nga vinin kolonët ishte μητρόπολις e tyre, „qyteti mëmë“, dhe njeriu që i udhëhiqte, zgjidhte vendin dhe ndante tokën ishte οἰκιστής, themeluesi. Kolonia nuk qeverisej nga qyteti mëmë. Ishte një qytet-shtet i lirë, por zakonisht ruante të njëjtët perëndi, të njëjtat festa dhe të njëjtin dialekt.

Një nga vendbanimet më të vjetra greke në Perëndim ishte në ishullin Iskia, pranë Napolit, që grekët e quanin Pithekusai. Kolonë nga Eubea jetonin atje në shekullin VIII p.e.s., dhe rreth vitit 750 p.e.s. themeluan Kumën në bregun përballë. Në një varr në Pithekusai arkeologët gjetën një kupë të vogël të rreth vitit 730 p.e.s. me tri vargje greke të gërvishtura mbi të: një nga poezitë më të vjetra greke të gjetura ndonjëherë të shkruara.

Tukididi, që shkruante në shekullin V p.e.s., tregon historinë e kolonive të para greke në Sicili (6.3). Të parët erdhën kalkidasit nga Eubea, të udhëhequr nga Tukli, dhe themeluan Naksosin, ku ngritën një altar për Apolonin Themelues. Një vit më vonë Arkia nga Korinti themeloi Συρακοῦσαι, Sirakuzën, pasi dëboi sikelët vendas nga ishulli Ortigia, ku ende ndodhet qyteti i vjetër. Sipas shifrave të Tukididit, historianët e datojnë tradicionalisht Naksosin në vitin 734 p.e.s. dhe Sirakuzën në vitin 733 p.e.s., por këto data janë vetëm të përafërta.

Në kontinent, „maja“ dhe „thembra“ e çizmes italiane u mbushën me qytete greke: Ῥήγιον (Rexho) në ngushticën përballë Sicilisë, Sibaris dhe Kroton në bregun jon, dhe Τάρας (Taranto), që sipas Antiokut të Sirakuzës, të cituar nga Straboni (6.3.2), u themelua nga një grup spartanësh që u detyruan të linin qytetin e tyre. Më vonë kolonë nga Kuma themeluan aty pranë një qytet të dytë dhe e quajtën Νεάπολις, „qyteti i ri“: Napoli i sotëm (Straboni 5.4.7).

Çdo qytet ishte i pavarur, dhe shpesh luftonin me njëri-tjetrin. Sirakuza u bë fuqia më e madhe e Sicilisë dhe në vitet 415–413 p.e.s. mundi një ekspeditë të madhe athinase, siç e përshkruan Tukididi në librat 6 dhe 7.

Romakët e quanin rajonin Magna Graecia, përkthim i greqishtes Μεγάλη Ἑλλάς, „Greqia e Madhe“. Straboni (6.1.2) shpjegon se grekët atje u bënë aq të fuqishëm sa ia vunë këtë emër Italisë së Jugut dhe Sicilisë. Autorët antikë nuk pajtoheshin gjithmonë nëse Sicilia bënte pjesë, dhe shumë libra modernë e përdorin emrin kryesisht për qytetet greke të gadishullit italian.

Shumë nga këto qytete u pasuruan nga bujqësia dhe tregtia. Sibarisi ishte aq i famshëm për pasurinë sa „sibarit“ do të thotë ende në anglisht, frëngjisht dhe italisht njeri që e do luksin. Rreth vitit 510 p.e.s. u shkatërrua në një luftë me fqinjin e tij, Krotonin. Diodori (12.9) thotë se ushtrinë e Krotonit e udhëhiqte Miloni, gjashtë herë kampion olimpik, megjithëse qindra mijëra ushtarët që përmend ai nuk mund të jenë të vërtetë.

Perëndimi grek ishte edhe atdhe i ideve. Pitagora erdhi nga Samosi në Kroton rreth vitit 530 p.e.s. dhe mblodhi atje një bashkësi ndjekësish. Parmenidi dhe Zenoni dhanë mësim në Elea, Empedokli ishte nga Akraganti (Agrixhento), dhe Arkimedi, matematikani dhe inxhinieri i madh, lindi në Sirakuzë. Edhe poeti Teokriti, i pari që shkroi poezi baritore për barinjtë, ishte ndoshta nga Sirakuza.

Në shekullin III p.e.s. Roma mori nën kontroll Italinë e Jugut dhe pastaj Sicilinë. Sirakuza ra në vitin 212 p.e.s. pas një rrethimi të gjatë. Livi (25.31) tregon si Arkimedi, i zhytur në figura gjeometrike që kishte vizatuar në rërë, u vra nga një ushtar që nuk e dinte kush ishte, dhe si gjenerali romak Marceli u pikëllua për vdekjen e tij.

Greqishtja nuk u zhduk menjëherë. Duke shkruar në kohën e perandorit August, Straboni thotë se pjesa më e madhe e rajonit ishte bërë „barbare“, përveç Tarentit, Regjionit dhe Neapolit (6.1.2), dhe se Napoli ruante ende gjimnazet e veta, vëllazëritë e veta, φρατρίαι, dhe një mënyrë jetese greke (5.4.7).

Edhe sot flitet greqisht në disa fshatra të Salentos, në Pulia, dhe të Kalabrisë, pranë Rexhos. Gjuhëtarët diskutojnë prej kohësh për prejardhjen e saj. Disa e shohin si pasardhëse të drejtpërdrejtë të gjuhës së kolonëve antikë, me tipare të vjetra dorike; të tjerë mendojnë se vjen kryesisht nga greqishtja e periudhës bizantine, kur Italia e Jugut qeverisej sërish nga Konstandinopoja. Të dyja pikëpamjet kanë mbështetës, dhe pyetja mbetet e hapur.