Velika Grčka: Grci u južnoj Italiji i na Siciliji

Od 8. veka pre n. e. grupe Grka napuštale su svoje gradove i plovile na zapad, do obala južne Italije i Sicilije. Istoričari i dalje raspravljaju o razlozima. U mnogim krajevima Grčke bilo je malo dobre obradive zemlje, neki su želeli da trguju, a drugi su morali da odu posle svađa kod kuće.

Novo naselje zvalo se ἀποικία, kolonija: doslovno dom „daleko“. Grad iz kog su kolonisti došli bio je njihova μητρόπολις, „grad majka“, a čovek koji ih je vodio, birao mesto i delio zemlju bio je οἰκιστής, osnivač. Kolonijom nije vladala metropola. Bila je slobodan grad-država, ali je obično zadržavala iste bogove, iste praznike i isti dijalekat.

Jedno od najstarijih grčkih naselja na Zapadu nalazilo se na ostrvu Iskija kod Napulja, koje su Grci zvali Pitekusa. Doseljenici sa Eubeje živeli su tamo u 8. veku pre n. e., a oko 750. pre n. e. osnovali su Kumu na obali preko puta. U jednom grobu na Pitekusi arheolozi su našli malu čašu iz oko 730. pre n. e. sa tri urezana stiha grčke poezije: jednu od najstarijih grčkih pesama ikada pronađenih zapisanih.

Tukidid, koji je pisao u 5. veku pre n. e., pripoveda istoriju prvih grčkih kolonija na Siciliji (6.3). Prvi su došli Halkiđani sa Eubeje, predvođeni Tuklom, i osnovali Naksos, gde su podigli oltar Apolonu Osnivaču. Godinu dana kasnije Arhija iz Korinta osnovao je Συρακοῦσαι, Sirakuzu, pošto je oterao domaće Sikule sa ostrva Ortigija, gde se i danas nalazi stari grad. Na osnovu Tukididovih brojeva istoričari tradicionalno datuju Naksos u 734. pre n. e., a Sirakuzu u 733. pre n. e., ali su ti datumi samo približni.

Na kopnu su se „vrh“ i „peta“ italijanske čizme ispunili grčkim gradovima: Ῥήγιον (Ređo) na moreuzu naspram Sicilije, Sibaris i Kroton na jonskoj obali i Τάρας (Taranto), koji je, prema Antiohu iz Sirakuze kog citira Strabon (6.3.2), osnovala grupa Spartanaca primoranih da napuste svoj grad. Kasnije su doseljenici iz Kume u blizini osnovali drugi grad i nazvali ga Νεάπολις, „novi grad“: današnji Napulj (Strabon 5.4.7).

Svaki grad bio je nezavisan, i često su ratovali međusobno. Sirakuza je postala najjača sila na Siciliji i 415–413. pre n. e. porazila je ogromnu atinsku ekspediciju, kako Tukidid opisuje u knjigama 6 i 7.

Rimljani su ovu oblast zvali Magna Graecia, što je prevod grčkog Μεγάλη Ἑλλάς, „Velika Grčka“. Strabon (6.1.2) objašnjava da su Grci tamo postali toliko moćni da su to ime dali južnoj Italiji i Siciliji. Antički pisci se nisu uvek slagali da li Sicilija spada u nju, a mnoge savremene knjige koriste to ime uglavnom za grčke gradove na Apeninskom poluostrvu.

Mnogi od tih gradova obogatili su se od zemljoradnje i trgovine. Sibaris je bio toliko čuven po bogatstvu da „sibarit“ i danas na engleskom, francuskom i italijanskom znači čovek koji voli raskoš. Oko 510. pre n. e. razoren je u ratu sa susednim Krotonom. Diodor (12.9) kaže da je vojsku Krotona predvodio Milon, šestostruki olimpijski pobednik, iako stotine hiljada vojnika koje pominje ne mogu biti istina.

Grčki Zapad bio je i dom ideja. Pitagora je oko 530. pre n. e. došao sa Samosa u Kroton i okupio tamo zajednicu sledbenika. Parmenid i Zenon učili su u Eleji, Empedokle je bio iz Akraganta (Agriđento), a Arhimed, veliki matematičar i inženjer, rođen je u Sirakuzi. I pesnik Teokrit, prvi koji je pisao pastirske pesme, verovatno je bio iz Sirakuze.

U 3. veku pre n. e. Rim je preuzeo kontrolu nad južnom Italijom, a zatim i nad Sicilijom. Sirakuza je pala 212. pre n. e. posle duge opsade. Tit Livije (25.31) pripoveda kako je Arhimeda, zadubljenog u geometrijske figure koje je nacrtao u pesku, ubio vojnik koji nije znao ko je on, i kako je rimski vojskovođa Marcel žalio zbog njegove smrti.

Grčki nije nestao odjednom. Strabon, koji je pisao u doba cara Avgusta, kaže da je veći deo oblasti postao „varvarski“, osim Tarenta, Regija i Neapolisa (6.1.2), i da je Napulj još čuvao svoje gimnazije, svoja bratstva, φρατρίαι, i grčki način života (5.4.7).

I danas se grčki govori u nekoliko sela Salenta, u Apuliji, i Kalabrije, kod Ređa. Lingvisti odavno raspravljaju o njegovom poreklu. Jedni ga vide kao direktnog potomka jezika antičkih kolonista, sa starim dorskim crtama; drugi misle da potiče uglavnom iz grčkog vizantijskog doba, kada se južnom Italijom ponovo vladalo iz Carigrada. Oba mišljenja imaju pristalice, a pitanje je i dalje otvoreno.