Ο ελληνικός αποικισμός στη Μεσόγειο και στον Εύξεινο Πόντο

Από τον 8ο ως τον 6ο αιώνα π.Χ., ομάδες Ελλήνων μάζεψαν τα πράγματά τους, ανέβηκαν σε πλοία και έφυγαν μακριά από την πατρίδα τους. Έψαχναν έναν νέο τόπο για να ζήσουν και να χτίσουν μια νέα πόλη. Οι ιστορικοί λένε αυτή την εποχή εποχή του ελληνικού αποικισμού.

Γιατί έφυγαν; Η Ελλάδα έχει πολλά βουνά και μόνο μικρούς κάμπους, γι' αυτό δεν υπήρχαν αρκετά καλά χωράφια για όλους. Οι άνθρωποι γίνονταν όλο και περισσότεροι, και οι νέες οικογένειες χρειάζονταν γη. Η Ελλάδα είχε επίσης λίγα μέταλλα, όπως κασσίτερο και χαλκό, γι' αυτό οι Έλληνες πήγαιναν στα ξένα για να τα βρουν και να κάνουν εμπόριο. Μερικές φορές οι άνθρωποι έφευγαν εξαιτίας των διαμαχών μέσα στην ίδια τους την πόλη.

Στο τέλος, ελληνικές πόλεις υπήρχαν στις ακτές από την Ισπανία ως την άκρη του Εύξεινου Πόντου. Σε ένα βιβλίο του φιλοσόφου Πλάτωνα, ο Σωκράτης λέει ότι οι άνθρωποι που ζουν ανάμεσα σε αυτές τις δύο άκρες του κόσμου ζουν γύρω από τη θάλασσα «σαν τα μυρμήγκια ή τους βατράχους γύρω από μια λίμνη».

Η νέα πόλη λεγόταν αποικία, δηλαδή «ένα σπίτι μακριά». Η πόλη από την οποία έρχονταν οι άποικοι ήταν η μητρόπολη της αποικίας, η «πόλη-μητέρα». Συνήθως η μητρόπολη αποφάσιζε να στείλει ανθρώπους και διάλεγε έναν αρχηγό, τον οικιστή, δηλαδή τον ιδρυτή. Οι άνθρωποι που έφευγαν λέγονταν άποικοι. Δεν έφευγαν όλοι με τη θέλησή τους.

Πριν από το ταξίδι, οι Έλληνες συχνά ζητούσαν τη συμβουλή του θεού Απόλλωνα στο μαντείο των Δελφών. Ο ιστορικός Ηρόδοτος λέει μια αστεία ιστορία. Η ιέρεια των Δελφών είπε στον βασιλιά του νησιού Θήρα να ιδρύσει μια πόλη στη Λιβύη. Όμως οι κάτοικοι της Θήρας δεν ήξεραν καν πού ήταν η Λιβύη! Στο τέλος, άποικοι από τη Θήρα ίδρυσαν την Κυρήνη στη Βόρεια Αφρική.

Στον νέο τόπο, οι άποικοι μετρούσαν τη γη, χάραζαν ίσιους δρόμους και έδιναν σε κάθε οικογένεια ένα κομμάτι γης. Η αποικία ήταν μια νέα, ελεύθερη πόλη με δικούς της νόμους: η μητρόπολη δεν την κυβερνούσε. Όμως οι δύο πόλεις συχνά κρατούσαν στενούς δεσμούς, με τους ίδιους θεούς και τις ίδιες γιορτές. Μερικές αποικίες έβαζαν μάλιστα στα νομίσματά τους τις ίδιες εικόνες με τη μητρόπολή τους.

Από τους πρώτους αποίκους στη Δύση ήταν άνθρωποι από το νησί της Εύβοιας. Εγκαταστάθηκαν στις Πιθηκούσσες, το σημερινό νησί Ίσκια κοντά στη Νάπολη. Ακολούθησαν πολλές ακόμα πόλεις στη νότια Ιταλία και στη Σικελία. Ο ιστορικός Θουκυδίδης γράφει ότι Κορίνθιοι με αρχηγό τον Αρχία ίδρυσαν τις Συρακούσες στη Σικελία, αφού έδιωξαν τους ντόπιους Σικελούς.

Οι Έλληνες της Φώκαιας, μιας πόλης στις ακτές της σημερινής Τουρκίας, ήταν τολμηροί ναυτικοί. Γύρω στο 600 π.Χ. ίδρυσαν τη Μασσαλία, τη σημερινή Μασσαλία της Γαλλίας. Αργότερα, άνθρωποι από τη Μασσαλία ίδρυσαν στην Ισπανία μια πόλη που λεγόταν Εμπόριον, δηλαδή «ο σταθμός του εμπορίου». Τα ερείπιά της βρίσκονται στο Εμπούριες της Καταλονίας.

Στην Ανατολή, οι Έλληνες ταξίδεψαν στη Μαύρη Θάλασσα, που την έλεγαν Εὔξεινος Πόντος, δηλαδή «η θάλασσα που φιλοξενεί τους ξένους». Η Μίλητος ήταν η πρωταθλήτρια: ο Ρωμαίος συγγραφέας Πλίνιος την ονόμασε μητέρα περισσότερων από ενενήντα πόλεων. Ανάμεσα στις αποικίες της ήταν η Ίστρος κοντά στις εκβολές του Δούναβη και η Απολλωνία στις ακτές της σημερινής Βουλγαρίας.

Οι νεοφερμένοι συνάντησαν τους ντόπιους λαούς. Άλλοτε έκαναν εμπόριο μαζί τους, και άλλοτε πολεμούσαν μαζί τους και τους έπαιρναν τη γη.

Οι αποικίες τελείωσαν πριν από πολύ καιρό, αλλά οι λέξεις τους ζουν ακόμα στα νέα ελληνικά:

• Η αποικία σημαίνει ακόμα μια πόλη ή χώρα που ίδρυσαν ή κατέκτησαν άνθρωποι από αλλού: μια αρχαία ελληνική αποικία ή μια αποικία μιας νεότερης αυτοκρατορίας. Οι επιστήμονες μιλούν επίσης για αποικίες κοραλλιών ή μικροβίων.
• Η μητρόπολη έχει τρεις ζωές. Στο μάθημα της ιστορίας είναι η πόλη-μητέρα μιας αποικίας. Σημαίνει επίσης μια μεγάλη, σημαντική πόλη, ένα κέντρο. Και στην Ορθόδοξη Εκκλησία είναι μια μεγάλη εκκλησιαστική περιφέρεια και ο κεντρικός ναός της. Το λεξικό δίνει αυτό το παράδειγμα: η επίσημη δοξολογία για την εθνική γιορτή γίνεται στη Μητρόπολη.
• Το εμπόριο είναι η αγορά και η πώληση προϊόντων. Βγαίνει από το αρχαίο ἐμπόριον, έναν σταθμό του εμπορίου. Η Ελλάδα έχει μάλιστα και Υπουργείο Εμπορίου.
• Το λιμάνι έκανε μεγάλο ταξίδι. Η αρχαία λέξη ήταν λιμήν. Τα τουρκικά την πήραν ως liman, και τα ελληνικά τη δανείστηκαν πίσω ως λιμάνι.

Ένας Έλληνας μαθητής που μαθαίνει για τις αποικίες στην τάξη ακούει ξανά αυτές τις λέξεις στις ειδήσεις.