Οιδίπους Τύραννος: περίληψη και θέματα

Ο Οιδίπους Τύραννος είναι τραγωδία του Σοφοκλή, και η δράση της τοποθετείται στη Θήβα. Ένας λοιμός (στίχος 28) καταστρέφει τις σοδειές, τα κοπάδια και τους ανθρώπους. Ο βασιλιάς Οιδίποδας, ξακουστός γιατί έσωσε την πόλη από τη Σφίγγα, έχει στείλει τον Κρέοντα, τον αδελφό της γυναίκας του, να ρωτήσει τον Απόλλωνα στους Δελφούς τι πρέπει να γίνει. Η απάντηση του θεού: ο φονιάς του παλιού βασιλιά, του Λάιου, ζει στη χώρα και πρέπει να διωχτεί ή να πληρώσει με τη ζωή του (96–101). Ο τυφλός μάντης Τειρεσίας αρνείται πρώτα να μιλήσει, έπειτα του το λέει κατάμουτρα: εσύ είσαι ο φονιάς (362). Ο Οιδίποδας νομίζει ότι είναι συνωμοσία του Κρέοντα.

Για να τον ηρεμήσει, η γυναίκα του η Ιοκάστη λέει ότι οι μάντεις δεν ξέρουν τίποτα: ο Λάιος είχε ακούσει ότι θα πεθάνει από το χέρι του γιου του, όμως ληστές τον σκότωσαν εκεί όπου συναντιούνται τρεις δρόμοι, και το μωρό είχε αφεθεί σε ένα βουνό με δεμένους τους αστραγάλους. Ο Οιδίποδας όμως θυμάται ότι σκότωσε έναν γέρο σε ένα τέτοιο σημείο (800–813). Ένας αγγελιαφόρος από την Κόρινθο φέρνει νέα: ο Πόλυβος, που ο Οιδίποδας τον νόμιζε πατέρα του, πέθανε, και δεν ήταν ποτέ ο πραγματικός του πατέρας. Ένας γέρος βοσκός του Λάιου αναγκάζεται να πει τα υπόλοιπα. Ο Οιδίποδας είναι γιος του Λάιου και της Ιοκάστης. Χωρίς να το ξέρει, σκότωσε τον πατέρα του και παντρεύτηκε τη μητέρα του. Η Ιοκάστη κρεμιέται. Ο Οιδίποδας παίρνει τις περόνες από το φόρεμά της και τυφλώνεται (1268–1270). Ζητά την εξορία, όμως ο Κρέων θα ρωτήσει πρώτα τον θεό (1438–1439), και το έργο τελειώνει με τον Οιδίποδα να γυρίζει μέσα στο παλάτι.

Το έργο στηρίζεται σε μια ειρωνεία: όποιος βλέπει δεν ξέρει τίποτα, και ο τυφλός τα ξέρει όλα. Ο Οιδίποδας προσβάλλει τον Τειρεσία με τη λέξη τυφλός: τυφλὸς τά τ᾽ ὦτα τόν τε νοῦν τά τ᾽ ὄμματ᾽ εἶ, «είσαι τυφλός στα αυτιά, στον νου και στα μάτια» (371). Ο Τειρεσίας προειδοποιεί ότι ο άνθρωπος που ζητούν θα γίνει τυφλὸς ἐκ δεδορκότος, τυφλός ενώ έβλεπε (454). Στο τέλος ο Οιδίποδας τυφλώνει ο ίδιος τον εαυτό του.

Ακόμη και το όνομά του παίζει ρόλο. Ο αγγελιαφόρος του λέει ότι προέρχεται από τους τρυπημένους αστραγάλους του (1034–1036). Συνήθως εξηγείται ως «πρησμένο πόδι», από το οἰδέω, πρήζομαι, και το πούς, πόδι, ενώ οι μελετητές ακούν και ένα λογοπαίγνιο με το οἶδα, ξέρω. Ο Οιδίποδας αποκαλεί τον εαυτό του ὁ μηδὲν εἰδὼς Οἰδίπους, «ο Οιδίποδας που δεν ήξερε τίποτα» (397), αυτόν που έλυσε το αίνιγμα χωρίς τη βοήθεια μάντη. Το έργο δεν παραθέτει ποτέ αυτό το αίνιγμα. Η διατύπωσή του προέρχεται από μεταγενέστερους συγγραφείς: ο Αθήναιος (10.456b), επικαλούμενος τον Ασκληπιάδη, το αρχίζει ἔστι δίπουν ἐπὶ γῆς καὶ τετράπον, και στον Απολλόδωρο (3.5.8) ο Οιδίποδας δίνει τη λύση, ο άνθρωπος: με τέσσερα άκρα ως μωρό, με δύο ως ενήλικος, με μπαστούνι στα γεράματα.

Οι αναγνώστες διαφωνούν εδώ και πολύ για το πραγματικό θέμα του έργου. Κάθε θέμα που ακολουθεί ξεκινά από το αρχαίο κείμενο και όχι από μια έτοιμη απάντηση.

• Μοίρα ή ελεύθερη επιλογή; Ένας χρησμός είπε στον Λάιο ότι η μοῖρα του ήταν να πεθάνει από το χέρι του γιου του (711–713), και ο Απόλλωνας είπε στον Οιδίποδα ότι θα σκότωνε τον πατέρα του και θα παντρευόταν τη μητέρα του (791–793). Όμως ο ίδιος ο Οιδίποδας φεύγει από την Κόρινθο, χτυπά με οργή, δι᾽ ὀργῆς (807), και οδηγεί την αναζήτηση. Στο τέλος λέει και τα δύο: ο Απόλλωνας έφερε αυτά τα πάθη, αλλά κανένα άλλο χέρι δεν χτύπησε τα μάτια του: ἀλλ᾽ ἐγὼ τλάμων (1329–1331). Οι μελετητές διχάζονται ακόμη: ο Μπέρναρντ Νοξ, για παράδειγμα, υποστήριξε ότι ο Οιδίποδας ενεργεί ελεύθερα.
• Η πίστη στους χρησμούς. Η Ιοκάστη λέει ότι κανένας άνθρωπος δεν έχει την τέχνη του μάντη (708–709). Ο χορός, φοβισμένος, τραγουδά ἔρρει δὲ τὰ θεῖα, η θρησκεία χάνεται (910). Έπειτα όλοι οι χρησμοί βγαίνουν αληθινοί.
• Εξουσία και καχυποψία. Ο Οιδίποδας ονομάζεται τύραννος (514, 925), και εδώ η λέξη δεν σημαίνει απαραίτητα σκληρό άρχοντα: ο αγγελιαφόρος τη χρησιμοποιεί απλώς για τον βασιλιά. Σήμερα τύραννος είναι μόνο ο σκληρός. Παρ’ όλα αυτά, ο Οιδίποδας βλέπει εύκολα συνωμοσία εναντίον του θρόνου του (535).
• Το πρότυπο του Αριστοτέλη. Η Ποιητική λέει ότι η ωραιότερη αναγνώριση, ἀναγνώρισις, έρχεται μαζί με μια ανατροπή, περιπέτεια, «όπως στον Οιδίποδα» (1452a). Ο Οιδίποδας πέφτει όχι από κακία, αλλά από κάποια ἁμαρτία (1453a), λέξη που μπορεί να υπονοεί και σφάλμα και ενοχή, και η συζήτηση γύρω της συνεχίζεται.

Η χρονολογία του έργου δεν είναι βέβαιη. Μόνο δύο έργα του Σοφοκλή έχουν ασφαλή χρονολογία παράστασης, και αυτό δεν είναι ένα από αυτά. Επειδή ανοίγει με έναν λοιμό, πολλοί το τοποθετούν λίγο μετά τον λοιμό που έπληξε την Αθήνα το 430 π.Χ. (Θουκυδίδης 2.47), με χρονολογίες από το 429 περίπου ως τα μέσα της δεκαετίας του 420, αλλά αυτό είναι συμπέρασμα. Ο αρχαίος λόγιος Δικαίαρχος αναφέρει ότι νικήθηκε από τον Φιλοκλή, και ο P. J. Finglass επισημαίνει ότι αυτό δεν βοηθά στη χρονολόγησή του. Ο Αριστοτέλης το ονομάζει απλώς Οἰδίπους. Το Τύραννος θεωρείται συνήθως μεταγενέστερη προσθήκη, για να ξεχωρίζει από τον Οιδίποδα επί Κολωνώ.

Ο Ζίγκμουντ Φρόιντ διάβασε την ιστορία με τον δικό του τρόπο. Στην Ερμηνεία των ονείρων (1899, με χρονολογία 1900) τη χρησιμοποίησε για τη θεωρία του ότι ένα μικρό αγόρι έλκεται από τη μητέρα του και βλέπει τον πατέρα του ως αντίπαλο. Ο όρος «οιδιπόδειο σύμπλεγμα» εμφανίζεται για πρώτη φορά σε ένα άρθρο του 1910. Οι επικριτές απαντούν ότι υπάρχουν λίγα στοιχεία για τη θεωρία, και ένα δοκίμιο του Ζαν-Πιερ Βερνάν του 1967 έχει τον τίτλο «Ο Οιδίποδας χωρίς το σύμπλεγμα». Το ίδιο το έργο δίνει στους αναγνώστες λόγο να σταθούν: ο Οιδίποδας δεν έχει ιδέα ποιοι είναι οι γονείς του, και φεύγει από την Κόρινθο ακριβώς για να ξεφύγει από τον χρησμό (794–797).