Rrënjët greke në terminologjinë mjekësore

Burimet më të vjetra të shkruara të mjekësisë perëndimore janë shkrimet hipokratike të shekujve V dhe IV p.e.s., dhe ato përdorin tashmë shumë terma teknikë. Siç shpjegon mjeku Henrik Wulff, greqishtja mbeti gjuha e mjekësisë edhe pas pushtimit romak: romakët nuk kishin një traditë të krahasueshme, shumica e mjekëve në Perandori ishin grekë, dhe veprat e Galenit nga Pergami (shekulli II e.s.) u çmuan gjatë po aq sa ato hipokratike.

Në fillim të shekullit I e.s., romaku Celsi shkroi në latinisht De Medicina, duke u mbështetur në burime greke. Wulff dallon tri zgjidhje: ai kopjonte një fjalë greke (pyloros), i jepte asaj një mbaresë latine (stomachus) ose përkthente figurën e saj (caecum për τὸ τυφλόν, “zorra e verbër”).

Nga Rilindja e tutje, latinishtja ishte gjuha e përbashkët e librave të mjekësisë. Kur më vonë ua la vendin gjuhëve kombëtare, termat e rinj u formuan sërish kryesisht nga rrënjë greke, sepse latinishtja formon më vështirë fjalë të përbëra. Shembulli i Wulff-it është nefrektomia, që në latinishten mjekësore do të duhej të shprehej excisio renis.

Greqishtja e re shton edhe një shtresë: shumë nga këto rrënjë janë ende fjalë të zakonshme. Καρδία sot është καρδιά, me kuptimin që ka tashmë te Homeri; αἷμα është αίμα, dhe δέρμα e ka ruajtur formën. Kush mëson greqisht i ndesh, pra, rrënjët e kardiologjisë dhe dermatologjisë në fjalorin e përditshëm.

Fjalë të tjera të lashta jetojnë në një regjistër zyrtar ose teknik, pranë një fjale tjetër të përditshme. Fjalori Triantafyllidis i greqishtes së re e shënon ήπαρ si term anatomik dhe e shpjegon thjesht si το συκώτι; shembulli i vet te συκώτι thotë se ηπατίτιδα, hepatiti, është sëmundje e συκώτι-t. Edhe kjo fjalë e përditshme ka histori greke: fjalori e çon te ἧπαρ συκωτόν, mëlçia e një kafshe të majmur me fiq. Po ashtu, οστό është forma e ditur e ὀστοῦν, dhe fjalori e shpjegon me κόκαλο, nga κόκκαλον mesjetar, e ky nga κόκκαλος, thelbi i një boçe pishe.

Stomaku tregon një ndarje më të ndërlikuar. E përditshmja στομάχι vjen nga στόμαχος, që te Homeri është fyti dhe vetëm më vonë stomaku, ndërsa rrënja mjekësore γαστρ- vjen nga γαστήρ, “bark”.

Mbaresa mjekësore më e njohur nuk do të thoshte fillimisht inflamacion. Ajo është gjinia femërore e mbiemrave me -ίτης, dhe këto forma përdoreshin shpesh vetëm, me νόσος, “sëmundje”, të nënkuptuar. LSJ e jep ἀρθρῖτις si “i nyjeve, në nyje”: vepra hipokratike De affectionibus (30) e ka me νόσος, ndërsa Aforizmat (3.16) vetëm, për përdhesin. Πλευρῖτις, pleuriti, gjendet në Aforizmat (3.23) dhe te Aristofani (Ecclesiazusae 417).

Forma nuk kishte nevojë as të emërtonte një sëmundje. Në veprën hipokratike De ossium natura (10) dhe te Diogjeni i Apollonisë, i cituar nga Aristoteli (Historia animalium 512a6), ἡ ἡπατῖτις është një venë, me φλέψ të nënkuptuar: fjalë për fjalë “ajo e mëlçisë”.

Kuptimi i ngushtë “inflamacion” është i ri; një vepër referimi për prapashtesat angleze e daton në shekullin XVIII, në anglisht. Greqishtja e re e pasqyron këtë histori të përzier. Triantafyllidis i nxjerr αρθρίτιδα dhe πλευρίτιδα nga fjalët e lashta, por γαστρίτιδα dhe βρογχίτιδα nga latinishtja e re, kurse αμυγδαλίτιδα dhe ωτίτιδα nga frëngjishtja. Për ηπατίτιδα jep latinishten e re për kuptimin e sotëm, me ἡπατῖτις të lashtë pas saj.

Shumë fjalë mjekësore “greke” erdhën, pra, në greqisht nga jashtë. Triantafyllidis e nxjerr καρδιολόγος nga frëngjishtja cardiologue, νευρολόγος nga neurologue dhe παιδίατρος nga pédiatre: pjesët janë të lashta, por burimi i drejtpërdrejtë është frëngjishtja e sotme.

Aty ku gjuhë të tjera ruajnë latinishten, greqishtja priret të përdorë lëndën e vet. Wulff shkruan se greqishtja e re pranon vetëm terma grekë, prandaj nervi muskulokutan është το μυοδερματικό νεύρο. Frëngjishtja appendicite u dha si σκωληκοειδίτιδα, nga σκωληκοειδής, “në formë krimbi”.

Edhe kuptimet lëvizën, ndaj rrënja është një tregues dhe jo një përkufizim:

• νεῦρον: tendin te Homeri dhe Platoni; LSJ e shënon për herë të parë “nerv” te Erasistrati (shekulli III p.e.s.), të cituar nga Galeni.
• ἀρτηρία: trakeja, por edhe arteria; greqishtja i thotë ende τραχεία αρτηρία trakesë.
• μῦς: njëkohësisht mi dhe muskul, si latinishtja musculus, “miush”.
• καρκίνος: gaforre; në Aforizmat (6.38) një plagë gërryese ose kancer.