Greckie źródłosłowy w terminologii medycznej

Najstarsze pisane źródła medycyny zachodniej to pisma hipokratejskie z V i IV wieku p.n.e., w których występuje już wiele terminów fachowych. Jak wyjaśnia lekarz Henrik Wulff, greka pozostała językiem medycyny także po podboju rzymskim: Rzymianie nie mieli porównywalnej tradycji, większość lekarzy w cesarstwie stanowili Grecy, a dzieła Galena z Pergamonu (II wiek n.e.) długo ceniono na równi z hipokratejskimi.

Na początku I wieku n.e. Rzymianin Celsus napisał po łacinie De Medicina, opierając się na źródłach greckich. Wulff wyróżnia trzy rozwiązania: przejmował greckie słowo (pyloros), dawał mu łacińską końcówkę (stomachus) albo tłumaczył jego obraz (caecum dla τὸ τυφλόν, „ślepe jelito”).

Od renesansu łacina była wspólnym językiem książek medycznych. Gdy później ustąpiła miejsca językom narodowym, nowe terminy nadal tworzono głównie z greckich rdzeni, bo łacina trudniej buduje złożenia. Przykładem Wulffa jest nefrektomia, którą po łacinie medycznej trzeba by wyrazić jako excisio renis.

Nowogrecki dodaje kolejną warstwę: wiele z tych rdzeni to wciąż zwykłe słowa. Καρδία to dziś καρδιά, w tym samym znaczeniu co już u Homera; αἷμα to αίμα, a δέρμα zachowało swoją postać. Uczący się greki spotyka więc rdzenie kardiologii i dermatologii w słownictwie codziennym.

Inne dawne słowa żyją w rejestrze oficjalnym lub fachowym, obok innego słowa potocznego. Słownik nowogrecki Triantafyllidisa oznacza ήπαρ jako termin anatomiczny i objaśnia go po prostu jako το συκώτι; jego własny przykład przy συκώτι mówi, że ηπατίτιδα, zapalenie wątroby, to choroba συκώτι. To potoczne słowo też ma grecką historię: słownik wywodzi je od ἧπαρ συκωτόν, wątroby zwierzęcia tuczonego figami. Podobnie οστό jest uczoną postacią ὀστοῦν, a słownik objaśnia je przez κόκαλο, od średniowiecznego κόκκαλον, a to od κόκκαλος, nasienia szyszki pinii.

Żołądek pokazuje bardziej złożony podział. Potoczne στομάχι pochodzi od στόμαχος, które u Homera oznacza gardło, a dopiero później żołądek, natomiast medyczny rdzeń γαστρ- pochodzi od γαστήρ, „brzuch”.

Najbardziej znana końcówka medyczna nie oznaczała pierwotnie zapalenia. To rodzaj żeński przymiotników na -ίτης, a takie formy często występowały samodzielnie, z domyślnym νόσος, „choroba”. LSJ oddaje ἀρθρῖτις jako „stawów, w stawach”: hipokratejskie De affectionibus (30) ma je z νόσος, a Aforyzmy (3.16) samodzielnie, na oznaczenie podagry. Πλευρῖτις, zapalenie opłucnej, występuje w Aforyzmach (3.23) i u Arystofanesa (Sejm kobiet 417).

Forma nie musiała nawet nazywać choroby. W hipokratejskim De ossium natura (10) i u Diogenesa z Apollonii, cytowanego przez Arystotelesa (Historia animalium 512a6) ἡ ἡπατῖτις to żyła, z domyślnym φλέψ: dosłownie „ta od wątroby”.

Wąskie znaczenie „zapalenie” jest nowe; dzieło referencyjne o afiksach angielskich datuje je na XVIII wiek, w angielszczyźnie. Nowogrecki odzwierciedla tę mieszaną historię. Triantafyllidis wywodzi αρθρίτιδα i πλευρίτιδα ze słów starożytnych, ale γαστρίτιδα i βρογχίτιδα z nowołaciny, a αμυγδαλίτιδα i ωτίτιδα z francuskiego. Przy ηπατίτιδα podaje nowołacinę dla dzisiejszego znaczenia, a za nią dawne ἡπατῖτις.

Wiele „greckich” słów medycznych trafiło więc do greki z zewnątrz. Triantafyllidis wywodzi καρδιολόγος z francuskiego cardiologue, νευρολόγος z neurologue, a παιδίατρος z pédiatre: cząstki są dawne, ale bezpośrednim źródłem jest współczesny francuski.

Tam, gdzie inne języki zachowują łacinę, greka woli używać własnego materiału. Wulff pisze, że nowogrecki dopuszcza tylko terminy greckie, więc nerw mięśniowo-skórny to το μυοδερματικό νεύρο. Francuskie appendicite oddano jako σκωληκοειδίτιδα, od σκωληκοειδής, „robakowaty”.

Znaczenia także się przesuwały, więc rdzeń jest wskazówką, a nie definicją:

• νεῦρον: ścięgno u Homera i Platona; LSJ po raz pierwszy notuje „nerw” u Erazystrata (III wiek p.n.e.), cytowanego przez Galena.
• ἀρτηρία: tchawica, a także tętnica; po grecku tchawica to nadal τραχεία αρτηρία.
• μῦς: zarazem mysz i mięsień, jak łacińskie musculus, „myszka”.
• καρκίνος: krab; w Aforyzmach (6.38) wrzód żrący lub rak.