Ελληνικές λέξεις που ταξίδεψαν και γύρισαν

Η λέξη τηλέφωνο έχει δύο μέρη. Το πρώτο είναι το τῆλε, μια παλιά ελληνική λέξη που σημαίνει «μακριά». Τη διαβάζουμε ήδη στην Ιλιάδα του Ομήρου. Το δεύτερο είναι η φωνή. Μαζί σημαίνουν περίπου «φωνή από μακριά».

Όμως οι αρχαίοι Έλληνες δεν είπαν ποτέ αυτή τη λέξη. Δεν είχαν τηλέφωνα! Άνθρωποι στη νεότερη Ευρώπη την έφτιαξαν από τα παλιά ελληνικά κομμάτια. Ένα μεγάλο γαλλικό λεξικό βρίσκει το γαλλικό téléphone το 1809, για τη συνομιλία από μακριά με χωνιά φωνής. Άλλα λεξικά δίνουν μεταγενέστερες χρονολογίες. Το 1876, τη χρονιά που ο Αλεξάντερ Γκράχαμ Μπελ πήρε δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για το τηλέφωνό του, η λέξη χρησιμοποιήθηκε στα γαλλικά και για την ηλεκτρική συσκευή. Έπειτα η λέξη έκανε τον γύρο του κόσμου και ήρθε και στην Ελλάδα. Το Λεξικό της κοινής νεοελληνικής λέει ότι το τηλέφωνο μπήκε στα ελληνικά από τα αγγλικά ή μέσω των γαλλικών.

Κάποιες λέξεις που μοιάζουν αρχαίες είναι νεότερες. Φτιάχτηκαν ή πήραν τη σημερινή τους σημασία σε άλλες γλώσσες, και ύστερα μπήκαν στα ελληνικά. Δείτε τον δρόμο της καθεμιάς.

• τηλέφωνο: από το αγγλικό telephone ή μέσω του γαλλικού téléphone.
• σχολείο: από το ελληνιστικό σχολεῖον, με τη σημερινή σημασία του γαλλικού école και του γερμανικού Schule. Αυτές ξεκινούν από το λατινικό schola και το αρχαίο σχολή, που στην αρχή σήμαινε ελεύθερο χρόνο!
• μουσική: με τη σημερινή σημασία από το ιταλικό musica και το γαλλικό musique, από το λατινικό musica και το αρχαίο μουσική, «η τέχνη των Μουσών».
• φωτογραφία: από το γαλλικό photographie.
• μικρόφωνο: από το γαλλικό microphone, με το αρχαίο φωνή μέσα του.

Ένα καλό λεξικό λέει την ίδια ιστορία για πολλές άλλες λέξεις. Ψάξτε τη σημείωση που λέει από πού έρχεται μια λέξη. Λέγεται ετυμολογία.

Τα ελληνικά άλλαξαν από την εποχή του Ομήρου. Κάποια γράμματα έχουν σήμερα άλλους ήχους. Το η ακούγεται σαν ι, το φ σαν f, το β σαν v, ενώ το θ είναι ο ήχος που ξέρουμε, όχι πια ο αρχαίος. Το λεξικό γράφει έτσι τους ήχους αυτών των λέξεων:

• τηλέφωνο [tiléfono]
• σχολείο [sxolío]
• μουσική [musikí]
• θέατρο [θéatro]
• βιβλίο [vivlío]

Το σημαδάκι πάνω από το φωνήεν δείχνει τη δυνατή συλλαβή: το τηλέφωνο τονίζεται στο λέ. Άλλες γλώσσες τονίζουν τη λέξη αλλού. Πατήστε κάθε λέξη και πείτε την μετά τη φωνή. Προσέξτε ότι το σχολείο δεν είναι το ίδιο με τη σχολή. Σήμερα η σχολή είναι συνήθως μέρος ενός πανεπιστημίου, ενώ τα παιδιά πηγαίνουν στο σχολείο.

Δεν είναι ελληνική κάθε λέξη που λέμε στα ελληνικά. Η κολόνα, για παράδειγμα, ήρθε από το ιταλικό colonna, και δεν κατάγεται από το αρχαίο κίων. Το βιβλίο όμως είναι δικό μας: έρχεται από το αρχαίο βιβλίον, που έδωσε και το αγγλικό Bible.

Και άλλες γλώσσες διάλεξαν διαφορετικά. Τα φινλανδικά λένε puhelin το τηλέφωνο, από ένα φινλανδικό ρήμα. Τα κινέζικα λένε 电话, με κινέζικα ιδεογράμματα. Γι’ αυτό μην μαντεύετε! Ελληνικές λέξεις κρύβονται και εκεί που δεν το περιμένουμε: το αγγλικό butter κατάγεται από το αρχαίο βούτυρον. Δύο ακόμα λέξεις αυτής της σελίδας κάνουν το ίδιο: το ἀριθμός βρίσκεται πίσω από το αγγλικό arithmetic, και το γράφω πίσω από το αγγλικό telegraph. Σήμερα λέμε ακόμα αριθμός και γράφω.