Τι ήταν ο ήρωας; Οι ήρωες και η λατρεία τους στην αρχαία Ελλάδα

Η σημασία του ἥρως εξαρτάται από την πηγή. Στον Όμηρο είναι τιμητικός τίτλος για ελεύθερους άνδρες, κυρίως για τους πολεμιστές στην Τροία, αλλά μπορεί να χαρακτηρίζει και τον αοιδό Δημόδοκο (Οδύσσεια 8.483). Σε τέτοια χωρία δεν αναφέρεται σε λατρεία.

Ο Ησίοδος δίνει άλλη εικόνα. Στα Έργα και Ημέραι (156–173) οι ήρωες είναι το τέταρτο γένος των ανθρώπων, ἀνδρῶν ἡρώων θεῖον γένος, «που ονομάζονται ἡμίθεοι», ημίθεοι. Ο πόλεμος τους αφάνισε στη Θήβα και στην Τροία, και κάποιοι ζουν τώρα στα Νησιά των Μακάρων.

Στα κλασικά κείμενα ο ήρωας είναι συχνά ένας νεκρός που τιμάται με λατρεία, και όχι πάντα μορφή του μύθου. Ο Ηρόδοτος (5.47) λέει ότι οι κάτοικοι της Έγεστας έχτισαν ιερό πάνω στον τάφο του Φιλίππου από τον Κρότωνα, ενός Ολυμπιονίκη, εξαιτίας της ομορφιάς του. Κατά τον Παυσανία (1.32.4), οι Μαραθώνιοι λάτρευαν τους άνδρες που έπεσαν στη μάχη, και τους ονόμαζαν ήρωες.

Οι ήρωες του έπους αναζητούν το κλέος, τη φήμη που διαδίδουν οι άλλοι· η λέξη συνδέεται με το κλύω, «ακούω». Ο Αχιλλέας διατυπώνει την ανταλλαγή στην Ιλιάδα 9.413: αν μείνει στην Τροία, ὤλετο μέν μοι νόστος, ἀτὰρ κλέος ἄφθιτον ἔσται, «χάθηκε ο γυρισμός μου, αλλά το κλέος μου δεν θα σβήσει ποτέ».

Ο δρόμος προς το κλέος είναι η ἀρετή. Συχνά τη μεταφράζουμε ως «ηθική αρετή», αλλά στον Όμηρο σημαίνει κάθε είδους υπεροχή, κυρίως ανδρεία: η Ιλιάδα 20.411 μιλά για ποδῶν ἀρετή, την υπεροχή στα πόδια. Για τη σημασία της ηθικής αρετής, το λεξικό LSJ παραθέτει κλασικούς πεζογράφους, όπως τον Δημόκριτο, τον Ξενοφώντα και τον Πλάτωνα. Τα νέα ελληνικά τους ακολούθησαν: η αρετή είναι ηθική ιδιότητα ή καλό χαρακτηριστικό, ενώ το κλέος επιβιώνει ως υψηλή λέξη για τη δόξα.

Ο Πίνδαρος ενώνει το ποίημα με τη λατρεία. Στον Ολυμπιόνικο 1.90–93 ο Πέλοπας κείτεται δίπλα στον Αλφειό και δέχεται αἱμακουρίαι, προσφορές αίματος, στον τάφο του κοντά στον βωμό· οι επόμενες λέξεις περνούν στο κλέος: η δόξα των Ολυμπιάδων λάμπει από μακριά στους δρόμους του Πέλοπα.

Η λατρεία έδενε τον ήρωα με έναν τόπο, γι' αυτό τα οστά είχαν σημασία. Ο Ηρόδοτος (1.67–68) αφηγείται πώς οι Δελφοί πρόσταξαν τους Σπαρτιάτες να φέρουν στην πατρίδα τα οστά του Ορέστη, για να νικήσουν την Τεγέα. Ο Πλούταρχος (Θησέας 36) λέει ότι μετά τους Περσικούς Πολέμους η Πυθία είπε στους Αθηναίους να πάρουν πίσω τα οστά του Θησέα· ο Κίμων κατέλαβε τη Σκύρο και έφερε το φέρετρο ενός τεράστιου σώματος, με χάλκινη αιχμή δόρατος και ξίφος. Ο τάφος στην Αθήνα έγινε καταφύγιο για δούλους και φτωχούς.

Οι λατρείες εξυπηρετούσαν και την πολιτική. Στην Αμφίπολη (Θουκυδίδης 5.11) το μνημείο του Σπαρτιάτη στρατηγού Βρασίδα δεχόταν θυσίες, αγώνες και ετήσιες προσφορές, και εκείνος πήρε τη θέση του Αθηναίου Άγνωνα ως οικιστής της αποικίας. Ο Κλεισθένης έδωσε στην Αθήνα δέκα φυλές με ονόματα ηρώων (Ηρόδοτος 5.66).

Ποια ήταν η τελετή; Τα εγχειρίδια χώριζαν για καιρό τους ήρωες από τους θεούς, με τελετουργίες αίματος, ολοκαυτώματα και το ρήμα ἐναγίζειν. Η Γκούνελ Έκροθ (2002) συμπεραίνει από επιγραφές και κείμενα ότι η κύρια τελετή ήταν μια θυσία, στην οποία οι πιστοί έτρωγαν το κρέας. Κατά την ανάγνωσή της, οι άλλες τελετές ήταν περιθωριακές, και το ἐναγίζειν σπάνια χρησιμοποιείται για ήρωες πριν από τη ρωμαϊκή εποχή.

Η αρχαιολογία προσφέρει στοιχεία αλλά όχι απλή απάντηση. Μεταγενέστεροι Έλληνες άφηναν προσφορές σε μυκηναϊκούς τάφους, για παράδειγμα στη Μεσσηνία και στην Πρόσυμνα της Αργολίδας, και πολλά από αυτά τα ευρήματα ανήκουν στη γεωμετρική και στην αρχαϊκή εποχή. Ο Τζ. Ν. Κόλντστριμ, στο «Hero-cults in the age of Homer» (1976), αντέκρουσε την ιδέα μιας συνεχούς μνήμης μέσα στους Σκοτεινούς Αιώνες· το έργο του αναφέρεται συχνά για τη σύνδεση αυτών των λατρειών με τη διάδοση του έπους.

Ο Τζέιμς Γουίτλι (1988) απάντησε ότι τέτοιες γενικές εξηγήσεις αγνοούν τις τοπικές διαφορές. Συγκρίνοντας την Αττική με την Αργολίδα, συνέδεσε αυτές τις διαφορές με τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους σχηματίστηκαν τα πρώιμα κράτη. Απέρριψε επίσης την άποψη των ανασκαφέων ότι το μεγάλο κτίριο του 10ου αιώνα στο Λευκαντί ήταν ηρώο, τη χαρακτήρισε «εξαιρετικά απίθανη» και σημείωσε ότι δεν έγινε γενικά αποδεκτή.

Η Έκροθ, από την πλευρά της, αμφισβητεί αν οι τελετές των ηρώων προήλθαν καν από τη λατρεία των νεκρών. Καμία θεωρία για την αρχή της λατρείας δεν είναι σήμερα κοινά αποδεκτή, γι' αυτό είναι ασφαλέστερο να λέμε σε ποια στοιχεία στηρίζεται κάθε άποψη.