Çfarë ishte heroi? Heronjtë dhe kulti i heronjve në Greqinë e lashtë

Kuptimi i ἥρως varet nga burimi. Te Homeri është titull nderi për burrat e lirë, mbi të gjitha për luftëtarët në Trojë, por mund të përdoret edhe për këngëtarin Demodok (Odiseja 8.483). Në këto vende nuk i referohet adhurimit.

Hesiodi jep një pamje tjetër. Te Punët dhe ditët (156–173) heronjtë janë brezi i katërt i njerëzve, ἀνδρῶν ἡρώων θεῖον γένος, “që quhen ἡμίθεοι”, gjysmëperëndi. Lufta i shkatërroi në Tebë dhe në Trojë, dhe disa jetojnë tani në Ishujt e të Lumve.

Në tekstet klasike heroi është shpesh një i vdekur që nderohet me kult, dhe jo gjithmonë një figurë e mitit. Herodoti (5.47) tregon se banorët e Egestës ngritën një faltore mbi varrin e Filipit nga Krotoni, fitues në Olimpi, për shkak të bukurisë së tij. Sipas Pausanias (1.32.4), banorët e Maratonës adhuronin burrat që ranë në betejë dhe i quanin heronj.

Heronjtë e epikës kërkojnë κλέος, famën për të cilën flasin të tjerët; fjala lidhet me κλύω, “dëgjoj”. Akili e shpreh këtë shkëmbim te Iliada 9.413: nëse qëndron në Trojë, ὤλετο μέν μοι νόστος, ἀτὰρ κλέος ἄφθιτον ἔσται, “kthimi im humbi, por lavdia ime nuk do të shuhet kurrë”.

Rruga drejt famës është ἀρετή. Shpesh e përkthejmë “virtyt”, por te Homeri do të thotë përsosmëri e çdo lloji, sidomos trimëri: Iliada 20.411 mund të flasë për ποδῶν ἀρετή, përsosmërinë e këmbëve. Për kuptimin e virtytit moral, fjalori LSJ citon prozatorë klasikë si Demokriti, Ksenofoni dhe Platoni. Greqishtja e re i ka ndjekur ata: αρετή është virtyt ose cilësi e mirë, ndërsa κλέος mbijeton si fjalë e lartë për lavdinë.

Pindari bashkon poezinë dhe kultin. Te Olimpika 1.90–93 Pelopsi prehet pranë Alfeut dhe merr αἱμακουρίαι, ofertat e gjakut, në varrin e tij pranë altarit; fjalët e mëpasshme kalojnë te κλέος: fama e Olimpiadave shkëlqen nga larg në garat e Pelopsit.

Kulti e lidhte heroin me një vend, prandaj eshtrat kishin rëndësi. Herodoti (1.67–68) tregon se si Delfi i urdhëroi spartanët të sillnin në shtëpi eshtrat e Orestit për të mundur Tegenë. Plutarku (Tezeu 36) thotë se pas Luftërave Persiane Pythia u tha athinasve të merrnin eshtrat e Tezeut; Kimoni pushtoi Skironë dhe solli arkivolin e një trupi të madh, me një majë shtize prej bronzi dhe një shpatë. Varri në Athinë u bë strehë për skllevërit dhe të varfrit.

Kultet i shërbenin edhe politikës. Në Amfipol (Tukididi 5.11) varri i gjeneralit spartan Brasida merrte flijime, lojëra dhe oferta vjetore, dhe ai zëvendësoi athinasin Hagnon si themelues i kolonisë. Klistheni i dha Athinës dhjetë fise me emra heronjsh (Herodoti 5.66).

Si ishte riti? Manualet i ndanë gjatë heronjtë nga perënditë, me rituale gjaku, oferta të djegura plotësisht dhe foljen ἐναγίζειν. Gunnel Ekroth (2002) nxjerr nga mbishkrimet dhe tekstet përfundimin se riti kryesor ishte një θυσία, në të cilën adhuruesit hanin mishin. Sipas saj, ritet e tjera ishin dytësore, dhe ἐναγίζειν përdoret rrallë për heronjtë para epokës romake.

Arkeologjia jep dëshmi, por jo një përgjigje të thjeshtë. Grekë të mëvonshëm lanë oferta në varre mikene, për shembull në Mesenia dhe në Prosimna të Argolidës, dhe shumë nga këto gjetje i përkasin periudhave gjeometrike dhe arkaike. J. N. Coldstream, te “Hero-cults in the age of Homer” (1976), kundërshtoi idenë e një kujtese të pandërprerë përmes Epokës së Errët; puna e tij citohet shpesh për një lidhje mes këtyre kulteve dhe përhapjes së epikës.

James Whitley (1988) u përgjigj se këto shpjegime të përgjithshme i shpërfillin dallimet vendore. Duke krahasuar Atikën dhe Argolidën, ai i lidhi këto dallime me mënyrat e ndryshme të formimit të shteteve të hershme. Hodhi poshtë edhe mendimin e gërmuesve se ndërtesa e madhe e shekullit X në Lefkandi ishte heroon, e quajti “tepër të pamundshëm” dhe vuri re se nuk kishte fituar pranim të përgjithshëm.

Ekroth, nga ana e saj, dyshon nëse ritet e heronjve lindën vërtet nga kulti i të vdekurve. Asnjë teori e origjinës nuk pranohet sot nga të gjithë, ndaj më e sigurta është të thuhet se mbi cilat dëshmi mbështetet çdo mendim.