Kim był heros? Greccy herosi i kult herosów

Znaczenie ἥρως zależy od źródła. U Homera to tytuł honorowy wolnych mężczyzn, przede wszystkim wojowników pod Troją, ale może też określać śpiewaka Demodoka (Odyseja 8.483). W takich miejscach nie odnosi się do kultu.

Hezjod daje inny obraz. W Pracach i dniach (156–173) herosi są czwartym pokoleniem ludzi, ἀνδρῶν ἡρώων θεῖον γένος, „których nazywa się ἡμίθεοι”, półbogami. Wojna zniszczyła ich pod Tebami i Troją, a niektórzy żyją teraz na Wyspach Szczęśliwych.

W tekstach klasycznych heros to często zmarły czczony kultem, i nie zawsze postać z mitu. Herodot (5.47) podaje, że mieszkańcy Egesty wznieśli sanktuarium na grobie Filipa z Krotonu, zwycięzcy olimpijskiego, z powodu jego urody. Według Pauzaniasza (1.32.4) Maratończycy czcili poległych w bitwie, nazywając ich herosami.

Bohaterowie eposu szukają κλέος, sławy, o której mówią inni; słowo to wiąże się z κλύω, „słyszeć”. Achilles przedstawia tę wymianę w Iliadzie 9.413: jeśli zostanie pod Troją, ὤλετο μέν μοι νόστος, ἀτὰρ κλέος ἄφθιτον ἔσται, „mój powrót jest stracony, lecz moja sława nigdy nie zginie”.

Drogą do sławy jest ἀρετή. Często tłumaczymy ją jako „cnotę”, ale u Homera oznacza doskonałość wszelkiego rodzaju, zwłaszcza dzielność: Iliada 20.411 może mówić o ποδῶν ἀρετή, doskonałości nóg. Dla znaczenia cnoty moralnej słownik LSJ przytacza klasycznych prozaików, takich jak Demokryt, Ksenofont i Platon. Nowogrecki poszedł za nimi: αρετή to cnota lub dobra cecha, a κλέος przetrwało jako podniosłe słowo oznaczające sławę.

Pindar łączy poemat i kult. W Odzie olimpijskiej 1.90–93 Pelops spoczywa nad Alfejosem i otrzymuje αἱμακουρίαι, ofiary z krwi, na swoim grobie obok ołtarza; następne słowa przechodzą do κλέος: sława olimpiad jaśnieje z daleka na bieżniach Pelopsa.

Kult wiązał herosa z miejscem, dlatego kości miały znaczenie. Herodot (1.67–68) opowiada, jak Delfy nakazały Spartanom sprowadzić do domu kości Orestesa, aby pokonać Tegeę. Plutarch (Tezeusz 36) mówi, że po wojnach perskich Pytia kazała Ateńczykom odzyskać kości Tezeusza; Kimon zdobył Skyros i przywiózł trumnę z ogromnym ciałem, z brązowym grotem włóczni i mieczem. Grób w Atenach stał się schronieniem dla niewolników i ubogich.

Kulty służyły też polityce. W Amfipolis (Tukidydes 5.11) grób spartańskiego wodza Brazydasa otrzymywał ofiary, igrzyska i doroczne dary, a on sam zastąpił Ateńczyka Hagnona jako założyciela kolonii. Klejstenes dał Atenom dziesięć fyl nazwanych imionami herosów (Herodot 5.66).

Jak wyglądał obrzęd? Podręczniki długo oddzielały herosów od bogów, wskazując na obrzędy krwi, ofiary całkowicie spalane i czasownik ἐναγίζειν. Gunnel Ekroth (2002) wnioskuje z inskrypcji i tekstów, że głównym obrzędem była θυσία, podczas której uczestnicy jedli mięso. Według niej pozostałe obrzędy były marginalne, a ἐναγίζειν przed epoką rzymską rzadko odnosi się do herosów.

Archeologia dostarcza świadectw, ale nie prostej odpowiedzi. Późniejsi Grecy zostawiali dary w grobowcach mykeńskich, na przykład w Messenii i w Prosymnie w Argolidzie, a wiele z tych znalezisk należy do epok geometrycznej i archaicznej. J. N. Coldstream w artykule „Hero-cults in the age of Homer” (1976) sprzeciwił się idei nieprzerwanej pamięci przez wieki ciemne; jego praca jest często cytowana na rzecz związku tych kultów z rozpowszechnieniem eposu.

James Whitley (1988) odpowiedział, że takie ogólne wyjaśnienia pomijają różnice lokalne. Porównując Attykę i Argolidę, powiązał te różnice z odmiennymi drogami powstawania wczesnych państw. Odrzucił też pogląd odkrywców, że wielka budowla z X wieku w Lefkandi była heroonem, nazywając go „skrajnie nieprawdopodobnym” i zauważając, że nie zyskał powszechnej akceptacji.

Ekroth ze swej strony wątpi, czy obrzędy herosów w ogóle wyrosły z kultu zmarłych. Żadna teoria początków nie jest dziś powszechnie przyjęta, dlatego najbezpieczniej jest wskazywać, na jakich świadectwach opiera się każdy pogląd.