Ομήρου Ιλιάδα: περίληψη και βασικές σκηνές

Η Ιλιάδα, Ἰλιάς, είναι ένα μεγάλο ποίημα για τον Τρωικό πόλεμο, τον πόλεμο των Ελλήνων εναντίον της πόλης της Τροίας, που οι Έλληνες την έλεγαν και Ίλιο, Ἴλιον: από εκεί βγαίνει ο τίτλος. Οι Έλληνες είναι στρατοπεδευμένοι έξω από την Τροία εδώ και εννέα χρόνια. Το ποίημα διηγείται μόνο όσα γίνονται σε λίγες εβδομάδες του δέκατου χρόνου, περίπου πενήντα μέρες. Ο ήρωάς του, ο ἥρως, είναι ο Αχιλλέας, ο καλύτερος πολεμιστής των Ελλήνων.

Ο Αχιλλέας μαλώνει με τον Αγαμέμνονα, τον αρχηγό του στρατού, και σταματά να πολεμά. Χωρίς αυτόν, οι Έλληνες χάνουν τη μία μάχη μετά την άλλη. Ο φίλος του, ο Πάτροκλος, μπαίνει στη μάχη με την πανοπλία του Αχιλλέα, και τον σκοτώνει ο Έκτορας, ο μεγαλύτερος πολεμιστής των Τρώων. Τρελός από τον πόνο, ο Αχιλλέας γυρίζει, σκοτώνει τον Έκτορα και σέρνει το σώμα του πίσω από το άρμα του. Στο τέλος, ο γέρος βασιλιάς Πρίαμος, ο πατέρας του Έκτορα, έρχεται τη νύχτα στη σκηνή του Αχιλλέα και τον παρακαλεί να του δώσει το σώμα του γιου του. Ο Αχιλλέας κλαίει μαζί του, και του το δίνει πίσω.

Η πρώτη λέξη του ποιήματος είναι μῆνιν, «οργή»: «μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος», «Τραγούδα, θεά, την οργή του Αχιλλέα, του γιου του Πηλέα». Στη ραψωδία 1, ο Αγαμέμνονας δεν θέλει να ελευθερώσει τη Χρυσηίδα, την κόρη ενός ιερέα του Απόλλωνα, και ο θεός στέλνει λοιμό στο στρατόπεδο. Ο Αγαμέμνονας δίνει πίσω την κοπέλα, αλλά παίρνει στη θέση της τη Βρισηίδα, το γέρας του Αχιλλέα. Ο Αχιλλέας μένει στα πλοία του, και η μητέρα του, η θαλασσινή θεά Θέτιδα, ζητά από τον Δία να αφήσει τους Τρώες να νικούν για λίγο.

Η ραψωδία 2 απαριθμεί τις ελληνικές δυνάμεις στον «Κατάλογο των πλοίων». Στη ραψωδία 3, ο Πάρης, που είχε αρπάξει την Ελένη, μονομαχεί με τον Μενέλαο, τον άντρα της. Στη ραψωδία 6, ο Έκτορας αποχαιρετά τη γυναίκα του, την Ανδρομάχη, κοντά στην πύλη της πόλης· ο μικρός τους γιος τρομάζει από τη χαίτη του κράνους του πατέρα του, και ο Έκτορας το βγάζει. Στη ραψωδία 9, ο Οδυσσέας, ο Αίαντας και ο Φοίνικας φέρνουν στον Αχιλλέα τα δώρα που του προσφέρει ο Αγαμέμνονας. Εκείνος αρνείται, και εξηγεί την επιλογή του: μια σύντομη ζωή με κλέος ἄφθιτον, «δόξα που δεν χάνεται», ή μια μακριά ζωή στο σπίτι χωρίς φήμη (9.410–416).

Στις επόμενες ραψωδίες, οι Τρώες σπρώχνουν τους Έλληνες πίσω ως τα πλοία τους. Στη ραψωδία 16, ο Πάτροκλος φορά την πανοπλία του Αχιλλέα και διώχνει τους Τρώες από τα πλοία, αλλά ο Απόλλωνας τον χτυπά, και ο Έκτορας τον σκοτώνει. Στη ραψωδία 18, η Θέτιδα ζητά από τον θεό σιδηρουργό, τον Ήφαιστο, να φτιάξει καινούργια πανοπλία για τον γιο της, με μια μεγάλη ασπίδα, ἀσπίς, που δείχνει μια πόλη σε ειρήνη, μια πόλη σε πόλεμο, χωράφια, αμπέλια και έναν χορό.

Στη ραψωδία 22, ο Αχιλλέας κυνηγά τον Έκτορα τρεις φορές γύρω από τα τείχη και τον σκοτώνει. Πεθαίνοντας, ο Έκτορας προλέγει ότι ο Πάρης και ο Απόλλωνας θα σκοτώσουν τον Αχιλλέα στις Σκαιές πύλες (22.359–360). Ο Αχιλλέας τρυπά τους τένοντες στα πόδια του Έκτορα «ἐς σφυρὸν ἐκ πτέρνης», «από τη φτέρνα ως τον αστράγαλο», τον δένει στο άρμα του και τον σέρνει μακριά (22.396–398). Η ραψωδία 23 περιγράφει την κηδεία του Πατρόκλου και τους αγώνες που γίνονται προς τιμήν του, αρματοδρομία, πυγμαχία, πάλη και αγώνα δρόμου. Στη ραψωδία 24, ο θεός Ερμής οδηγεί τον Πρίαμο μέσα από το ελληνικό στρατόπεδο, και ο Αχιλλέας δίνει πίσω το σώμα. Το ποίημα τελειώνει με την κηδεία του Έκτορα: «ὣς οἵ γ᾽ ἀμφίεπον τάφον Ἕκτορος ἱπποδάμοιο», «έτσι έκαναν την κηδεία του Έκτορα, του δαμαστή των αλόγων».

Πολλοί νομίζουν ότι η Ιλιάδα διηγείται όλο τον Τρωικό πόλεμο. Δεν είναι έτσι. Αρχίζει τον δέκατο χρόνο και καλύπτει μόνο λίγες εβδομάδες, περίπου πενήντα μέρες (η World History Encyclopedia μετρά 52). Η αρχή του πολέμου, η κρίση του Πάρη και η αρπαγή της Ελένης, αναφέρεται μόνο περαστικά. Ο θάνατος του Αχιλλέα προλέγεται, αλλά δεν περιγράφεται. Ο δούρειος ίππος δεν υπάρχει καθόλου στην Ιλιάδα: εμφανίζεται στην Οδύσσεια, όπου τον τραγουδά ο αοιδός Δημόδοκος (8.492–520), και αργότερα στην Αινειάδα του Βιργιλίου. Αυτά τα γεγονότα τα διηγούνταν άλλα έπη, που έχουν χαθεί, και μεταγενέστεροι συγγραφείς.

Ούτε η φημισμένη φτέρνα είναι του Ομήρου. Στην Ιλιάδα, ο Αχιλλέας μπορεί να τραυματιστεί: ένα δόρυ τού γδέρνει τον πήχη στη ραψωδία 21. Ο Ρωμαίος ποιητής Στάτιος, στην Αχιλληίδα του (1ος αιώνας μ.Χ.), βάζει τη Θέτιδα να λέει ότι βούτηξε το μωρό της στον ποταμό Στύγα, «μακάρι να το είχα κάνει ολόκληρο!», και μεταγενέστερες αφηγήσεις προσθέτουν ότι η φτέρνα από όπου τον κρατούσε έμεινε αδύναμη. Ποιος ήταν ο Όμηρος, και αν πίσω από το ποίημα κρύβεται ένας πραγματικός πόλεμος, συζητιέται ακόμη. Η Ιλιάδα, πάνω από 15.000 στίχοι σε 24 ραψωδίες, πήρε μάλλον τη μορφή της τον 8ο αιώνα π.Χ., μέσα από μια μακριά παράδοση προφορικού τραγουδιού.