Kahraman neydi? Antik Yunan'da kahramanlar ve kahraman kültü

ἥρως sözcüğünün anlamı kaynağa göre değişir. Homeros'ta özgür erkekler, özellikle Troya'daki savaşçılar için bir onur unvanıdır, ama ozan Demodokos için de kullanılabilir (Odysseia 8.483). Bu tür yerlerde tapınmayı anlatmaz.

Hesiodos başka bir tablo çizer. İşler ve Günler'de (156–173) kahramanlar insanların dördüncü soyudur, ἀνδρῶν ἡρώων θεῖον γένος, “ἡμίθεοι diye anılanlar”, yani yarı tanrılar. Savaş onları Thebai'de ve Troya'da yok etti, bazıları ise şimdi Mutluluk Adaları'nda yaşıyor.

Klasik metinlerde kahraman çoğu kez kültle onurlandırılan bir ölüdür ve her zaman mitolojik bir kişi değildir. Herodotos (5.47), Egesta halkının Olimpiya galibi Krotonlu Philippos'un mezarı üzerine, güzelliği nedeniyle, bir tapınak kurduğunu anlatır. Pausanias'a (1.32.4) göre Marathonlular savaşta ölenlere tapınır ve onları kahraman diye anarlardı.

Destan kahramanları κλέος arar, yani başkalarının dilinde dolaşan ünü; sözcük κλύω, “duymak”, ile bağlantılıdır. Akhilleus bu takası İlyada 9.413'te dile getirir: Troya'da kalırsa, ὤλετο μέν μοι νόστος, ἀτὰρ κλέος ἄφθιτον ἔσται, “eve dönüşüm yitti, ama ünüm asla yok olmayacak”.

Üne giden yol ἀρετή'dir. Onu çoğu kez “erdem” diye çeviririz, ama Homeros'ta her türden üstünlük, özellikle yiğitlik demektir: İlyada 20.411, ποδῶν ἀρετή, yani ayakların üstünlüğü diyebilir. LSJ sözlüğü ahlaki erdem anlamı için Demokritos, Ksenophon ve Platon gibi klasik düzyazı yazarlarını gösterir. Modern Yunanca onları izlemiştir: αρετή bir erdem ya da iyi bir niteliktir, κλέος ise ün için yüksek üsluplu bir sözcük olarak yaşar.

Pindaros şiirle kültü birleştirir. Olympia Odu 1.90–93'te Pelops, Alpheios kıyısında yatar ve sunağın yanındaki mezarında αἱμακουρίαι, yani kan sunuları alır; sonraki sözcükler κλέος'a geçer: Olimpiyatların ünü, Pelops'un yarış yollarında uzaktan parlar.

Kült bir kahramanı bir yere bağlardı, bu yüzden kemikler önemliydi. Herodotos (1.67–68), Delphoi'nin Tegea'yı yenmeleri için Spartalılara Orestes'in kemiklerini getirmelerini nasıl buyurduğunu anlatır. Plutarkhos (Theseus 36), Pers Savaşları'ndan sonra Pythia'nın Atinalılara Theseus'un kemiklerini geri almalarını söylediğini yazar; Kimon Skyros'u ele geçirdi ve bronz bir mızrak ucu ve bir kılıçla birlikte dev bir bedenin tabutunu getirdi. Atina'daki mezar, köleler ve yoksullar için bir sığınak oldu.

Kültler siyasete de hizmet ederdi. Amphipolis'te (Thukydides 5.11) Spartalı komutan Brasidas'ın mezarı kurbanlar, yarışmalar ve yıllık sunular aldı, o da Atinalı Hagnon'un yerine koloninin kurucusu sayıldı. Kleisthenes, Atina'ya kahramanların adlarını taşıyan on kabile verdi (Herodotos 5.66).

Tören nasıldı? El kitapları uzun süre kahramanları tanrılardan ayırdı: kan ritüelleri, tümüyle yakılan sunular ve ἐναγίζειν fiili. Gunnel Ekroth (2002), yazıtlardan ve metinlerden yola çıkarak başlıca törenin, katılanların eti yediği bir θυσία olduğu sonucuna varır. Ona göre öteki törenler ikincildi ve ἐναγίζειν, Roma döneminden önce kahramanlar için nadiren kullanılır.

Arkeoloji kanıt sunar, ama basit bir yanıt vermez. Daha sonraki Yunanlar Miken mezarlarına sunular bıraktı, örneğin Messenia'da ve Argolis'teki Prosymna'da; bu buluntuların birçoğu Geometrik ve Arkaik dönemlere aittir. J. N. Coldstream, “Hero-cults in the age of Homer” (1976) adlı yazısında Karanlık Çağ boyunca süren kesintisiz bir bellek fikrine karşı çıktı; çalışması bu kültlerle destanın yayılması arasındaki bağ için sık sık anılır.

James Whitley (1988) bu tür genel açıklamaların yerel farkları göz ardı ettiğini söyledi. Attika ile Argolis'i karşılaştırarak bu farkları erken devletlerin oluşumundaki farklı yollarla ilişkilendirdi. Kazıcıların, Lefkandi'deki büyük 10. yüzyıl yapısının bir heroon olduğu görüşünü de reddetti; bunu “son derece olanaksız” buldu ve genel kabul görmediğini belirtti.

Ekroth ise kahraman törenlerinin ölü kültünden doğup doğmadığından kuşkulanır. Bugün hiçbir köken kuramı genel kabul görmüyor, bu yüzden en güvenlisi her görüşün hangi kanıtlara dayandığını söylemektir.