Wat was een held? Griekse heroën en heroëncultus

De betekenis van ἥρως hangt af van de bron. Bij Homerus is het een eretitel voor vrije mannen, vooral de krijgers bij Troje, maar het kan ook de zanger Demodocus aanduiden (Odyssee 8.483). Op zulke plaatsen verwijst het niet naar verering.

Hesiodus geeft een ander beeld. In Werken en Dagen (156–173) zijn de helden het vierde mensengeslacht, ἀνδρῶν ἡρώων θεῖον γένος, “die ἡμίθεοι worden genoemd”, halfgoden. De oorlog vernietigde hen bij Thebe en Troje, en sommigen leven nu op de Eilanden der Gelukzaligen.

In klassieke teksten is een held vaak een dode die met een cultus wordt geëerd, en niet altijd een figuur uit de mythe. Herodotus (5.47) vertelt dat de inwoners van Egesta op het graf van Philippus van Croton, een olympisch winnaar, een heiligdom bouwden om zijn schoonheid. Volgens Pausanias (1.32.4) vereerden de Marathoniërs de mannen die in de slag vielen, en noemden ze hen helden.

Epische helden zoeken κλέος, de roem waarover anderen spreken; het woord hangt samen met κλύω, “horen”. Achilles verwoordt die ruil in Ilias 9.413: als hij bij Troje blijft, ὤλετο μέν μοι νόστος, ἀτὰρ κλέος ἄφθιτον ἔσται, “mijn thuiskomst is verloren, maar mijn roem zal nooit vergaan”.

De weg naar roem is ἀρετή. We vertalen het vaak met “deugd”, maar bij Homerus betekent het voortreffelijkheid van elke soort, vooral dapperheid: Ilias 20.411 kan spreken van ποδῶν ἀρετή, de voortreffelijkheid van de voeten. Voor de betekenis morele deugd haalt het woordenboek LSJ klassieke prozaschrijvers aan, zoals Democritus, Xenophon en Plato. Het Nieuwgrieks is hen gevolgd: αρετή is een deugd of goede eigenschap, terwijl κλέος voortleeft als verheven woord voor roem.

Pindarus brengt gedicht en cultus samen. In Olympische ode 1.90–93 ligt Pelops bij de Alpheus en ontvangt hij αἱμακουρίαι, bloedoffers, bij zijn graf naast het altaar; de volgende woorden gaan over op κλέος: de roem van de Olympische Spelen straalt van ver in de wedlopen van Pelops.

De cultus bond een held aan een plaats, dus beenderen deden ertoe. Herodotus (1.67–68) vertelt hoe Delphi de Spartanen opdroeg de beenderen van Orestes naar huis te halen om Tegea te verslaan. Plutarchus (Theseus 36) zegt dat de Pythia de Atheners na de Perzische Oorlogen opdroeg de beenderen van Theseus terug te halen; Cimon veroverde Skyros en bracht de kist van een enorm lichaam mee, met een bronzen speerpunt en een zwaard. Het graf in Athene werd een toevluchtsoord voor slaven en armen.

Culten dienden ook de politiek. In Amphipolis (Thucydides 5.11) ontving het graf van de Spartaanse generaal Brasidas offers, spelen en jaarlijkse gaven, en hij verving de Athener Hagnon als stichter van de kolonie. Cleisthenes gaf Athene tien phylen die naar helden waren genoemd (Herodotus 5.66).

Hoe zag het ritueel eruit? Handboeken scheidden helden lang van goden, met bloedrituelen, geheel verbrande offers en het werkwoord ἐναγίζειν. Gunnel Ekroth (2002) concludeert uit inscripties en teksten dat het belangrijkste ritueel een θυσία was waarbij de deelnemers het vlees aten. Volgens haar waren de andere riten marginaal, en ἐναγίζειν wordt vóór de Romeinse tijd zelden voor helden gebruikt.

De archeologie biedt aanwijzingen, maar geen eenvoudig antwoord. Latere Grieken lieten gaven achter in Myceense graven, bijvoorbeeld in Messenië en in Prosymna in de Argolis, en veel van deze vondsten horen bij de geometrische en archaïsche tijd. J. N. Coldstream verzette zich in “Hero-cults in the age of Homer” (1976) tegen het idee van een ononderbroken herinnering door de Donkere Eeuwen heen; zijn werk wordt vaak aangehaald voor een verband tussen deze culten en de verspreiding van het epos.

James Whitley (1988) antwoordde dat zulke algemene verklaringen lokale verschillen negeren. Door Attica en de Argolis te vergelijken verbond hij die verschillen met de uiteenlopende manieren waarop vroege staten ontstonden. Hij verwierp ook de opvatting van de opgravers dat het grote gebouw uit de tiende eeuw in Lefkandi een heroön was, noemde dat “uiterst onwaarschijnlijk” en merkte op dat het geen algemene instemming had gekregen.

Ekroth betwijfelt op haar beurt of de rituelen voor helden wel uit de dodencultus zijn voortgekomen. Geen enkele theorie over de oorsprong is vandaag algemeen aanvaard; het veiligst is dus te zeggen op welke aanwijzingen elke opvatting steunt.