Η διατροφή των αρχαίων Ελλήνων

Ο ποιητής Όμηρος ονόμαζε τους ανθρώπους «ψωμοφάγους». Τα σιτηρά ήταν η πιο σημαντική τροφή. Το πιο συνηθισμένο ήταν το κριθάρι, η κριθή, γιατί φυτρώνει καλά σε ξερά και πετρώδη χωράφια, όπου το σιτάρι δεν πάει καλά. Από το κριθάρι δεν γίνεται αφράτο ψωμί, γι’ αυτό ανακάτευαν το αλεύρι του με νερό ή γάλα και έφτιαχναν πλακέ πίτες, τη μᾶζα. Το ψωμί από σιτάρι, ο ἄρτος, κόστιζε περισσότερο, και οι πλούσιες οικογένειες το έτρωγαν πιο συχνά.

Η δεύτερη βασική τροφή ήταν η ελιά, η ἐλαία. Οι Έλληνες έτρωγαν ελιές και χρησιμοποιούσαν το λάδι στο μαγείρεμα, στις σαλάτες, ακόμη και στα λυχνάρια. Η τρίτη ήταν το κρασί, ο οἶνος. Το έπιναν κάθε μέρα, αλλά σχεδόν ποτέ σκέτο. Το ανακάτευαν με νερό σε ένα μεγάλο δοχείο, για να μπορούν να πίνουν στο φαγητό και να συζητούν με καθαρό μυαλό.

Πολλοί ιστορικοί λένε ότι αυτές οι τρεις τροφές, τα σιτηρά, το λάδι και το κρασί, ήταν η βάση της ελληνικής διατροφής. Καλλιεργούνται ακόμη σε όλη την Ελλάδα.

Το πρωινό ήταν λίγο. Συχνά ήταν μόνο ένα κομμάτι ψωμί βουτηγμένο στο κρασί, με λίγα σύκα ή ελιές. Το μεσημεριανό ήταν ένα γρήγορο φαγητό γύρω στο μεσημέρι. Το κύριο γεύμα, το δεῖπνον, ερχόταν το βράδυ, όταν είχε νυχτώσει και είχε τελειώσει η δουλειά της ημέρας.

Το ψωμί ή η πίτα από κριθάρι ήταν το κύριο μέρος κάθε γεύματος. Ό,τι έτρωγαν μαζί του είχε ένα ιδιαίτερο όνομα: το ὄψον. Μπορούσε να είναι τυρί, ο τυρός, από γάλα κατσίκας και προβάτου. Μπορούσε να είναι κρεμμύδια, σκόρδο, λάχανο ή άγρια χόρτα από τους λόφους. Μπορούσε να είναι κουκιά, ρεβίθια ή φακές, η φακῆ, μαγειρεμένες σιγά σιγά σε μια πηχτή σούπα.

Οι φακές ήταν φθηνές και χόρταιναν, γι’ αυτό ήταν συνηθισμένο φαγητό των φτωχών οικογενειών. Στην Ελλάδα τις έτρωγαν εδώ και χιλιάδες χρόνια: καμένες φακές που βρέθηκαν στο σπήλαιο Φράγχθι, στην Πελοπόννησο, είναι περίπου 13.000 χρόνων.

Η Ελλάδα έχει μεγάλες ακτές, γι’ αυτό το ψάρι, ο ἰχθύς, ήταν σημαντική τροφή. Στις πόλεις δίπλα στη θάλασσα έτρωγαν φρέσκο τόνο, ξιφία, μπαρμπούνια, χταπόδι και θαλασσινά. Μακριά από τη θάλασσα, το φρέσκο ψάρι ήταν σπάνια λιχουδιά, γι’ αυτό έτρωγαν μικρά ψάρια, όπως σαρδέλες και γαύρο, παστωμένα στο αλάτι.

Με το κρέας ήταν αλλιώς. Οι περισσότερες οικογένειες δεν το έτρωγαν κάθε μέρα. Φρέσκο κρέας έτρωγαν κυρίως σε μια θυσία, όταν σε μια γιορτή πρόσφεραν ένα ζώο σε έναν θεό και ύστερα μοίραζαν το κρέας στον κόσμο. Το χοιρινό και το βοδινό ήταν τα πιο συνηθισμένα. Στις πόλεις το χοιρινό ήταν το πιο φθηνό κρέας, και λουκάνικα έτρωγαν πλούσιοι και φτωχοί.

Για γλυκό δεν υπήρχε ζάχαρη. Οι Έλληνες χρησιμοποιούσαν το μέλι και έτρωγαν φρέσκα και ξερά φρούτα, όπως σύκα και σταφύλια, και ξηρούς καρπούς. Πριν από περίπου 2.500 χρόνια έτρωγαν ήδη τηγανίτες με μέλι και σουσάμι.

Ένας αρχαίος Έλληνας δεν θα μπορούσε να φτιάξει τη σημερινή χωριάτικη σαλάτα. Οι ντομάτες, οι πατάτες και οι πιπεριές έρχονται από την Αμερική και έφτασαν στην Ευρώπη μόνο μετά το 1492. Ούτε τα λεμόνια, το ρύζι και η ζάχαρη είχαν φτάσει ακόμη στην Ελλάδα. Όμως οι ελιές, το τυρί, τα κρεμμύδια και το λάδι υπήρχαν.

Πολλές λέξεις για το φαγητό σώθηκαν, αλλά κάποιες άλλαξαν. Το μέλι λέγεται ακόμη μέλι, όπως στον Όμηρο. Άλλες λέξεις πήραν νέες, πιο μικρές μορφές:

• Ο ιχθύς λέγεται σήμερα ψάρι, από το ὀψάριον, το «μικρό ὄψον», αυτό που έτρωγαν με το ψωμί.
• Ο οίνος λέγεται σήμερα κρασί, από την κρᾶσιν, την «ανάμειξη», γιατί το κρασί το ανακάτευαν με νερό.
• Ο άρτος λέγεται σήμερα ψωμί, από το ψωμίον, τη «μικρή μπουκιά». Η παλιά λέξη ἄρτος ακούγεται ακόμη στην εκκλησία.
• Ο τυρός λέγεται σήμερα τυρί, από ένα «μικρό» τύπο του τυρός.

Έτσι, όταν ένα παιδί στην Ελλάδα ζητάει σήμερα ψάρι, η λέξη θυμάται ακόμη το αρχαίο γεύμα με το ψωμί και κάτι νόστιμο δίπλα.