Το γυμνάσιο και η παλαίστρα στην αρχαία Ελλάδα

Η λέξη γυμνάσιον βγαίνει από το γυμνός. Το ρήμα γυμνάζω σήμαινε αρχικά «γυμνάζομαι χωρίς ρούχα». Οι Έλληνες άντρες πράγματι αθλούνταν γυμνοί. Ο ιστορικός Θουκυδίδης έγραψε ότι αυτή τη συνήθεια την ξεκίνησαν οι Σπαρτιάτες. Πριν από αυτό, ακόμη και οι αθλητές στους Ολυμπιακούς Αγώνες φορούσαν μια ζώνη γύρω από τη μέση.

Ένα γυμνάσιο χρειαζόταν πολύ χώρο. Είχε έναν μακρύ διάδρομο για τρέξιμο και ανοιχτό έδαφος για τη ρίψη του δίσκου και του ἀκοντίου. Γύρω από τις αυλές υπήρχαν σκεπαστοί διάδρομοι με κίονες, οι στοές. Εκεί οι αθλητές μπορούσαν να ξεκουραστούν στη σκιά ή να γυμναστούν όταν έβρεχε.

Η Αθήνα είχε τρία μεγάλα γυμνάσια, όλα έξω από τα τείχη της πόλης: την Ακαδημία, το Λύκειο και το Κυνόσαργες. Το καθένα ήταν και ιερός τόπος, με ιερό ενός θεού ή ενός ήρωα.

Η παλαίστρα ήταν μικρότερη. Το όνομά της βγαίνει από την πάλη. Ήταν μια τετράγωνη αυλή στρωμένη με άμμο, με δωμάτια και στοές ολόγυρα. Εδώ τα αγόρια και οι άντρες εξασκούνταν στην πάλη, στην πυγμαχία και στο άλμα. Μια παλαίστρα μπορούσε να είναι μέρος ενός γυμνασίου ή ένα ξεχωριστό κτίριο μέσα στην πόλη.

Τα αγόρια μάθαιναν αθλήματα από έναν προπονητή, τον παιδοτρίβη. Οι προπονητές κρατούσαν ένα μακρύ ραβδί και έδειχναν με αυτό ένα λάθος χέρι ή πόδι. Μερικές φορές οι αθλητές κινούνταν με τη μουσική του αυλού, γιατί οι Έλληνες ήθελαν η κίνηση να είναι αρμονική.

Την παλαίστρα της Ολυμπίας μπορούμε να την επισκεφθούμε ακόμη. Χτίστηκε τον 3ο αιώνα π.Χ. Στην αυλή της γυμνάζονταν παλαιστές, πυγμάχοι και άλτες, και οι στοές γύρω της χρησίμευαν ως αποδυτήρια. Δίπλα της βρίσκεται το γυμνάσιο της Ολυμπίας, από τον 2ο αιώνα π.Χ. Είχε μήκος περίπου 220 μέτρα, και εκεί προπονούνταν πριν από τους Αγώνες οι δρομείς, οι δισκοβόλοι και οι ακοντιστές.

Οι αρχαίοι αθλητές άλειφαν το σώμα τους με ελαιόλαδο, το ἔλαιον. Κουβαλούσαν το λάδι σε ένα μικρό δοχείο. Στην αμμουδερή αυλή της παλαίστρας, η σκόνη και ο ιδρώτας κολλούσαν γρήγορα στο λαδωμένο δέρμα.

Οι Έλληνες δεν είχαν σαπούνι. Γι’ αυτό, μετά την άσκηση, ο αθλητής έπαιρνε ένα κυρτό μεταλλικό εργαλείο, τη στλεγγίδα. Την περνούσε στα χέρια, στα πόδια και στην πλάτη του, και το λάδι έφευγε μαζί με τη βρωμιά και τον ιδρώτα. Ύστερα πλενόταν με νερό. Έχουν βρεθεί πολλές χάλκινες στλεγγίδες, και σήμερα μπορείς να τις δεις σε μουσεία.

Στους αγγειογράφους άρεσε να ζωγραφίζουν αυτές τις στιγμές. Σε αγγεία και κύλικες βλέπουμε νέους αθλητές να ρίχνουν λάδι, να ξύνουν το δέρμα τους ή να παλεύουν, ενώ ένας προπονητής τους παρακολουθεί. Αυτές οι εικόνες μάς βοηθούν να καταλάβουμε την καθημερινή ζωή στην παλαίστρα.

Το γυμνάσιο δεν ήταν μόνο για αθλητισμό. Εκεί συναντιούνταν άντρες κάθε ηλικίας για να παρακολουθήσουν, να κουβεντιάσουν και να μάθουν νέα. Τον 5ο αιώνα π.Χ., στοχαστές και δάσκαλοι έρχονταν στα γυμνάσια της Αθήνας για να μιλήσουν με τους νέους. Σε ένα βιβλίο του Πλάτωνα, ο Σωκράτης γυρίζει από τον πόλεμο και πηγαίνει κατευθείαν σε μια παλαίστρα, γιατί ξέρει ότι εκεί θα βρει τους φίλους του.

Τον 4ο αιώνα π.Χ., ο Πλάτωνας δίδασκε στην Ακαδημία και ο μαθητής του ο Αριστοτέλης στο Λύκειο. Και τα δύο ήταν γυμνάσια. Αργότερα, η λέξη γυμνάσιον μπορούσε να σημαίνει και σχολή. Στην ελληνιστική εποχή, στο γυμνάσιο εκπαιδεύονταν οι ἔφηβοι, οι νέοι της πόλης.

Πολλοί Έλληνες πίστευαν ότι ένας καλός ἀθλητής έπρεπε να γυμνάζει το μυαλό του όπως και το σώμα του. Αυτός είναι ένας λόγος για τον οποίο τα ονόματα Ακαδημία, Λύκειο και Γυμνάσιο χρησιμοποιούνται ακόμη για σχολεία σε πολλές χώρες.