Τα παιδιά και τα παιχνίδια στην αρχαία Ελλάδα

Ένα βρέφος περνούσε τα πρώτα του χρόνια στο σπίτι, με τη μητέρα του και με τροφούς. Τα μωρά και τα μικρά παιδιά είχαν κουδουνίστρες. Ο φιλόσοφος Αριστοτέλης έγραψε ότι η κουδουνίστρα του Αρχύτα ήταν καλή εφεύρεση. Οι γονείς την έδιναν στα παιδιά για να τα απασχολεί, ώστε να μη σπάνε πράγματα στο σπίτι. Τα μικρά παιδιά, έλεγε, δεν μπορούν να μείνουν ακίνητα.

Στην Αθήνα, τα μικρά παιδιά είχαν θέση και σε μια μεγάλη γιορτή. Στα Ανθεστήρια, μια ανοιξιάτικη γιορτή του καινούργιου κρασιού, τα πιο μικρά παιδιά μάλλον έπαιρναν δώρο μια μικροσκοπική κανάτα, τον χοῦν. Πολλές από αυτές τις κανάτες έχουν ζωγραφιές με παιδιά που παίζουν. Σε μια κανάτα, που βρίσκεται σήμερα σε μουσείο του Σικάγου, ένα αγοράκι τραβά ένα μικρό καροτσάκι. Σε μια άλλη, ένα μωρό μπουσουλάει προς ένα πουλί.

Ο φιλόσοφος Πλάτωνας παρατήρησε ότι τα μικρά παιδιά επινοούν μόνα τους παιχνίδια, όποτε συναντιούνται. Στα σημερινά ελληνικά θα το έλεγες έτσι: τα παιδιά παίζουν. Η λέξη παιδί βγαίνει από το αρχαίο παιδίον, «μικρό παιδί».

Πολλά αρχαία παιχνίδια μάς φαίνονται πολύ γνώριμα. Τα παιδιά πετούσαν και έπιαναν μπάλα, τη σφαῖρα. Γύριζαν σβούρα, τον στρόβιλο. Κυλούσαν στον δρόμο ένα στεφάνι, τον τροχό. Μερικά είχαν έναν δίσκο δεμένο σε σπάγκο, που ανεβοκατέβαινε σαν γιο-γιο. Υπήρχαν επίσης κούνιες και τραμπάλες.

Τα κορίτσια και τα αγόρια είχαν κούκλες, τις πλαγγόνες, και ζωάκια, κυρίως αλογάκια, μερικά πάνω σε ρόδες. Τα περισσότερα παιχνίδια που έχουμε ακόμη είναι από πηλό. Τα παιδιά σίγουρα είχαν και παιχνίδια από ξύλο, δέρμα και ύφασμα, αλλά αυτά τα υλικά σαπίζουν, γι’ αυτό σχεδόν κανένα δεν σώθηκε.

Σήμερα στα ελληνικά λέμε παιχνίδι. Η λέξη βγαίνει από το αρχαίο παίγνιον, «αντικείμενο για παιχνίδι», μέσα από τη μεταγενέστερη μορφή παιγνίδιον. Η λέξη σφαίρα υπάρχει ακόμη, αλλά άλλαξε. Στην καθημερινή γλώσσα λέμε συνήθως μπάλα, και σφαίρα είναι το γεωμετρικό σχήμα ή το βλήμα του όπλου.

Το πιο αγαπημένο παιχνίδι από όλα ήταν οι ἀστράγαλοι. Ο ἀστράγαλος είναι ένα μικρό κόκαλο από τον αστράγαλο του προβάτου ή του κατσικιού. Μπορεί να πέσει σε τέσσερις διαφορετικές πλευρές. Τα παιδιά έπαιζαν με αυτά τα κόκαλα με δύο κυρίως τρόπους. Τα πετούσαν ψηλά και προσπαθούσαν να πιάσουν όσο περισσότερα μπορούσαν στην πάνω πλευρά του χεριού. Ή τα έριχναν σαν ζάρια, για να δουν ποια πλευρά θα έπεφτε από πάνω.

Αστραγάλους έπαιζαν τα κορίτσια και τα αγόρια, αλλά και οι μεγάλοι. Το παιχνίδι εμφανίζεται ακόμη και στην Ιλιάδα του Ομήρου. Εκεί, η ψυχή του Πατρόκλου θυμάται μια λυπημένη μέρα από τότε που ήταν μικρό αγόρι. Σε έναν καβγά για τους αστραγάλους, σκότωσε τον γιο κάποιου Αμφιδάμαντα, χωρίς να το θέλει. Γι’ αυτό έπρεπε να φύγει από το σπίτι του, και μεγάλωσε στο σπίτι του πατέρα του Αχιλλέα.

Ο ιστορικός Ηρόδοτος έγραψε ότι οι Λυδοί, ένας λαός της Μικράς Ασίας, έλεγαν πως εκείνοι εφεύραν τους αστραγάλους και τα παιχνίδια με μπάλα, σε μια μεγάλη πείνα. Έπαιζαν όλη μέρα, για να ξεχνούν την πείνα τους. Είναι ωραία ιστορία, αλλά κανείς δεν ξέρει στ’ αλήθεια ποιος εφηύρε το παιχνίδι.

Όταν τα παιδιά μεγάλωναν, κάποια χάριζαν τα παιχνίδια τους σε έναν θεό. Ένα μικρό ποίημα του Λεωνίδα του Ταραντίνου, γραμμένο τον 3ο αιώνα π.Χ., μιλά για ένα αγόρι που το έλεγαν Φιλοκλή. Κρέμασε για τον θεό Ερμή τα παιχνίδια των παιδικών του χρόνων: την μπάλα του, την κουδουνίστρα του από πυξάρι, τους αστραγάλους που αγαπούσε τόσο πολύ και τη σβούρα του.

Ένα άλλο ποίημα μιλά για ένα κορίτσι, την Τιμαρέτη. Πριν από τον γάμο της, χαρίζει στη θεά Άρτεμη την μπάλα της, το τύμπανό της και τις κούκλες της με τα ρουχαλάκια τους. Οι ειδικοί συζητούν ακόμη πώς να διαβάσουν μερικές λέξεις του ποιήματος, αλλά δείχνει πώς τα κορίτσια άφηναν πίσω την παιδική ηλικία όταν παντρεύονταν.

Οι αστράγαλοι δεν τελείωσαν με τους αρχαίους Έλληνες. Τα παιδιά συνέχισαν να παίζουν με τα μικρά κόκαλα για πάρα πολύ καιρό. Στα νέα ελληνικά τα κόκαλα λέγονται κότσια, και έτσι λέγεται και το παιχνίδι. Η παλιά λέξη ἀστράγαλος χρησιμοποιείται κι αυτή: στον γιατρό σημαίνει τον αστράγαλο του ποδιού σου.