Kleisthenes reformları ve demokrasinin doğuşu (MÖ 508)

MÖ 510’da Peisistratos’un oğlu tiran Hippias, Sparta’nın yardımıyla Atina’dan kovuldu. Ardından iki aristokrat iktidar için yarıştı: Alkmeonid ailesinden Kleisthenes ve Teisandros’un oğlu Isagoras. Herodotos (5.66), kaybetmekte olan Kleisthenes’in “δῆμος’u kendi tarafına kattığını” söyler (τὸν δῆμον προσεταιρίζεται). Atinalıların Anayasası (Ἀθηναίων Πολιτεία 20–21) aynı öyküyü anlatır ve reformları Isagoras’ın arkhonluğuna, MÖ 508/7’ye tarihler.

Isagoras buna Sparta kralı Kleomenes’i çağırarak karşılık verdi. Kleisthenes kenti terk etti; Kleomenes, Isagoras’ın gösterdiği yedi yüz Atinalı aileyi sürgüne gönderdi ve Meclis’i dağıtmaya çalıştı (Herodotos 5.70–72). Meclis direndi, halk ayaklandı ve Kleomenes ile Isagoras Akropolis’te iki gün kuşatıldı; üçüncü gün Spartalılar ateşkesle ayrıldı. Kleisthenes ve sürgündekiler geri çağrıldı. Kişisel amaçları ne olursa olsun, programını az önce silahla kendini savunmuş bir halk hayata geçirdi; bu yüzden birçok tarihçi yukarıdan verilmiş bir reformdan çok bir halk devriminden söz eder.

Kleisthenes dört eski İon phyle’sinin yerine on yeni phyle (φυλαί) kurdu. Her biri bir kahramanın adını aldı; Aias dışında hepsi Attikalıydı (Herodotos 5.66). Atinalıların Anayasası’na (21.6) göre Delphoi’deki Pythia bu on adı yüz adlık bir listeden seçti. Phyle’leri oluşturmak için Attika’yı üç bölgeye, kent (ἄστυ), kıyı (παραλία) ve iç bölge (μεσόγειος) olarak ayırdı ve her bölgeyi on “üçte bire” (τριττύες) böldü. Her phyle kurayla her bölgeden birer trittys aldı (21.4). Böylece bir phyle kentlileri, kıyı halkını ve iç bölgenin çiftçilerini karıştırıyor, hiçbir bölgesel klan ona hâkim olamıyordu.

Temel birim demos (δῆμος), yani bir köy ya da kent mahallesiydi. Sonraki Meclis listelerinden yeniden kurulan yaygın modern sayım 139 demostur; antik rakamlar farklıdır ve Herodotos’un (5.69) Kleisthenes’in her phyle’ye “on demos” verdiği yolundaki sözü hâlâ tartışılır. Her demosun bir başkanı, δήμαρχος, vardı ve demos üyelerinin, δημόται, kaydını tutuyordu. Yurttaşlar artık yeni yurttaşlar ayırt edilmesin diye resmî olarak babalarının değil demoslarının adıyla anılıyordu (21.4): Paiania demosundan Kallikrates, Καλλικράτης Παιανιεύς. Üyelik babadan geçiyordu; bu yüzden bir aile taşındıktan sonra da demosunu koruyordu.

Yeni phyle’ler devletin iskeleti oldu. Eski Dört Yüzler Meclisi’nin yerini Beş Yüzler Meclisi (βουλή) aldı; her phyle’den elli üye (Atinalıların Anayasası 21.3) ve her demostan belirli sayıda üye. Meclis, Halk Meclisi’nin gündemini hazırlıyordu. Daha sonra bir phyle’nin elli meclis üyesi yılın onda biri boyunca daimî komiteyi, πρυτανεία’yı oluşturdu; ancak bu dönüşümlü düzenin Kleisthenes’in kendisine dayanıp dayanmadığı belirsizdir.

Başka önlemler de geldi. MÖ 501/0’da meclis üyelerinin yemini getirildi ve Atinalılar her phyle’den bir tane olmak üzere on strategos (στρατηγοί) seçmeye başladı (22.2). Atinalıların Anayasası (22.1) ostrakismos (ὀστρακισμός) yasasını da Kleisthenes’e atfeder: halk yılda bir kez, çömlek kırıklarına ad yazarak oy verip birini on yıllığına uzaklaştırabiliyordu. Yasa ilk kez ancak MÖ 488/7’de, tiranların akrabası Kharmos oğlu Hipparkhos’a karşı uygulandı (22.3–4). Bu yirmi yıllık boşluk ve yasayı daha geç tarihliyor gibi görünen 4. yüzyıl tarihçisi Androtion’un bir parçası yüzünden bazı tarihçiler yasayı Kleisthenes’in getirdiğinden şüphe eder.

Kleisthenes demokrasiyi kurdu mu? Yaklaşık iki kuşak sonra yazan Herodotos onu “Atinalılara phyle’leri ve demokrasiyi kuran” kişi olarak anar (6.131: τὰς φυλὰς καὶ τὴν δημοκρατίην). Ama δημοκρατία sözcüğü Kleisthenes’in döneminde belgelenmemiştir ve birçok tarihçi MÖ 508/7’nin sloganının daha çok ἰσονομία, “yasa önünde eşitlik” ya da “siyasal düzende eşit pay” olduğunu düşünür. Sözcük, tiran katilleri Harmodios ile Aristogeiton’u anan ve onların “Atina’yı ἰσονόμους yaptığını” söyleyen Attika içki şarkısında geçer; Herodotos da Atina’nın tiranlıktan sonra güçlenmesinin nedeni olarak Atinalıların ἰσηγορίη’sini, eşit söz hakkını över (5.78).

Sınırlar da önemlidir. Yalnızca yetişkin erkek yurttaşlar katılıyordu; kadınlar, köleler ve yerleşik yabancılar katılmıyordu, arkhonlar da hâlâ zengin sınıflardan geliyordu. Yine de Kleisthenes, yurttaşlığı yerel bir demosun kaydına bağlayarak sıradan Atinalılara bir yer, bir oy ve görevlerden bir pay verdi: Ephialtes ile Perikles demokrasisinin üzerine kurulduğu temel.