Antik Yunan polisi: Şehir devleti nedir?

Yunanca πόλις (polis) kelimesi “şehir” demektir. Ama bir Yunan polisi bir şehirden fazlasıydı. Küçük ve bağımsız bir devletti. Ortada, çoğu zaman surlarla çevrili bir şehir, çevresinde de tarlalar ve köyler vardı. Yunanlar bu tarım arazisine χώρα (hora) derdi.

Her polis kendi yasalarını yapar, kendi yöneticilerini seçer, kendi ordusunu tutar ve çoğu zaman kendi parasını basardı. Her birinin onu koruyan sevgili bir tanrısı ya da tanrıçası da vardı. Örneğin Atina’nın Athena’sı vardı. Bazen iki polis dost olur, bazen de birbiriyle savaşırdı.

Kaç tane vardı? Kopenhag Polis Merkezi’ndeki tarihçiler, yaklaşık MÖ 650 ile 325 arasında kesin ya da büyük olasılıkla polis olan tüm yerlerin bir listesini yaptı. 1.035 tane saydılar. Çoğu küçüktü. Atina ve Sparta çoğundan çok daha büyüktü. Bütün bu Yunanlar aynı dili konuşur, aynı tanrılara dua ederdi, ama tek bir ülkede yaşamıyorlardı.

Birçok polis yüksek bir kayanın ya da tepenin çevresine kuruldu. Yunanlar buna ἀκρόπολις (akropol), yani “şehrin yukarısı” derdi. Tehlike anında insanlar korunmak için oraya çıkabilirdi. Tepede ναός, yani şehrin tanrısının tapınağı dururdu. Atina Akropolü’nde Athena’ya MÖ 8. yüzyılda tapınılmaya başlandı. MÖ 5. yüzyılda Atinalılar orada onun için Parthenon’u yaptılar.

Kayanın aşağısında ἀγορά (agora), yani büyük, açık bir meydan vardı. Burası günlük hayatın kalbiydi. Çiftçiler ve zanaatkârlar orada yiyecek, çanak çömlek ve ayakkabı satardı. Yurttaşlar haberleri konuşmak için buluşurdu. Atina agorasının çevresinde meclis binası, görevli büroları ve mahkemeler vardı.

Birçok şehrin çevresinde sağlam bir taş sur, τεῖχος, vardı. Surların dışında, zeytin ağaçları, bağlar ve buğdayla horanın çiftlikleri uzanırdı.

Bir πολίτης (polites), yurttaş, yani polisin bir üyesiydi. Ama bir poliste yaşayan herkes yurttaş değildi. Çoğu Yunan şehrinde tüm haklara yalnızca yurttaş ailelerinden gelen özgür yetişkin erkekler sahipti. Şehirde yaşayan kadınlar, çocuklar, köleler ve yabancılar tam yurttaş değildi.

Yurttaşların hakları ve görevleri vardı. Toplantılara katılabilir, yasaların, yani νόμοι’nin yapılmasına yardım edebilir ve mahkemelerde yargıç olarak oturabilirlerdi. Şehri savunmak da onların göreviydi. Savaş çıktığında yurttaşlar zırhlarını giyer, omuz omuza savaşırdı.

Her polis nasıl yönetileceğini kendisi seçerdi. Bazılarında güç bir kralın ya da birkaç zengin ailenin elindeydi. Atina’da ise yurttaşların kendisi mecliste toplanır ve büyük kararlar için oy verirdi. İşte bu demokrasiydi. Filozof Aristoteles, insanın doğası gereği bir “politik hayvan”, yani polis içinde yaşamak için yaratılmış bir varlık olduğunu yazdı.

Polis çok önce ortadan kalktı, ama kelimeleri hâlâ yaşıyor. Onları Modern Yunancada dinle:

• πόλη (poli) hâlâ “şehir” için kullanılan olağan kelimedir. Birçok Yunan, İstanbul’a eski adı Κωνσταντινούπολη’den, yani “Konstantin’in şehri”nden gelen η Πόλη, yani “Şehir” der.
• πολίτης hâlâ “yurttaş” demektir.
• αγορά bugün “pazar” ya da “alışveriş” demektir. Alışverişe giden bir Yunan «πάω στην αγορά» der.
• Ακρόπολη, Atina’daki ünlü kayanın adıdır ve yüksekteki başka kaleleri de anlatır.

Başka birçok dil de polisi kullanır. Türkçedeki “politika” ve “polis” kelimeleri, İngilizce “politics” gibi, πόλις üzerine kurulmuş kelimelerden gelir. Bir Yunan öğrenci antik şehir devletini öğrenirken her gün sokakta duyduğu kelimeleri işitir.