Atina demokrasisi

Demokrasi kelimesi Yunancadan gelir: δῆμος “halk”, κράτος ise “güç, iktidar” demektir. Antik Atina’da demokrasi, büyük kararları vatandaşların kendilerinin vermesi anlamına geliyordu. Kendi yerlerine karar verecek bir parlamento seçmiyorlardı. Toplanıyor, konuşmaları dinliyor ve oy veriyorlardı.

Atina bu şekilde işlemeye MÖ 508/7’de Kleisthenes’in reformlarından sonra başladı. Kleisthenes vatandaşları on yeni kabileye ayırdı; şehirden, kıyıdan ve iç bölgelerden insanları bir araya getirerek hiçbir ailenin ya da bölgenin ötekilere hâkim olamamasını sağladı. Her kabile yeni bir konseye elli kişi gönderiyordu.

Bu doğrudan bir demokrasiydi: her vatandaş bizzat katılabiliyordu. Ama vatandaş, πολίτης, yalnızca Atinalı bir aileden gelen yetişkin erkekti. Kadınlar, Atina’da yaşayan yabancılar ve köleleştirilmiş insanlar oy veremiyordu. Yani Atina demokrasisi çoğunluğun yönetimiydi, ama hiçbir zaman herkesin değil.

Sistemin kalbi halk meclisi, yani ἐκκλησία idi. MÖ 5. yüzyıldan itibaren Akropolis’in batısındaki Pnyks tepesinde toplanıyordu: vatandaşlar yamaçta oturuyor, konuşmacılar βῆμα denen taş kürsüde duruyordu. Aristoteles okulunun Atinalıların Devleti adlı eserine (43.3) göre MÖ 4. yüzyılda meclis yılın her onda birlik döneminde dört kez, yani yılda yaklaşık kırk kez toplanıyordu. Her vatandaş söz alıp öneri sunabiliyordu; oylar genellikle el kaldırarak veriliyordu.

Konsey, βουλή, meclisin gündemini hazırlıyordu. Her kabileden elli kişi olmak üzere 500 üyesi vardı ve üyeler bir yıllığına kurayla seçiliyordu. Her kabilenin ellisi sırayla, yılın onda biri boyunca günlük işleri yürütüyordu.

Adalet de sıradan vatandaşların elindeydi. MÖ 5. yüzyılda Atina’da 6.000 jüri üyesi vardı (Atinalıların Devleti 24.3) ve mahkemelerde, δικαστήρια, yüzlerce kişilik jüriler karar veriyordu. Profesyonel yargıç yoktu: herkes kendi adına konuşuyordu. Sonunda her jüri üyesi gizlice bir oy pulunu, ψῆφος (kelimenin tam anlamıyla “çakıl taşı”), bir küpe atıyordu.

Birçok Atinalı seçimlerin zenginlerin ve ünlülerin işine yaradığını düşünüyordu; bu yüzden görevlilerin çoğu, aday olan vatandaşlar arasından kurayla, κλήρωσις, seçiliyordu. Arkeologlar Agora’da, Atinalıların Devleti’nin jüri seçimi için anlattığı türden taş kura makinelerinin, κληρωτήρια, parçalarını buldu. Özel beceri gerektiren görevler, özellikle on strateg, στρατηγοί, seçimle dolduruluyordu ve bir strateg, Perikles gibi, yıllarca yeniden seçilebiliyordu.

Katılmak zaman alıyordu, bu yüzden Atina bunun için ödeme yapıyordu. Perikles MÖ 5. yüzyılda jüri üyelerine ücret getirdi; 4. yüzyılın başında vatandaşlar meclise katıldıkları için de para almaya başladı: önce bir obolos, sonra üç (Atinalıların Devleti 27, 41.3).

Yılda bir kez meclis bir ostrakizm (çanak çömlek oylaması) yapılıp yapılmayacağına da karar verebiliyordu. Her vatandaş kırık bir çömlek parçasına, ὄστρακον, bir isim kazıyordu. Plutarkhos’a (Aristeides 7) göre en az 6.000 oy gerekiyordu ve adı en çok yazılan kişi on yıl boyunca Atina’dan ayrılmak zorundaydı, ama malını mülkünü koruyordu. İlk ostrakizm MÖ 488/7’de yapıldı.

Atina demokrasisi dikkate değerdi, ama bugün bildiğimiz anlamda bir demokrasi değildi. MÖ 451/0 tarihli Perikles yasasından sonra vatandaş olmak için hem babanın hem annenin Atinalı olması gerekiyordu (Atinalıların Devleti 26.3). Tarihçiler MÖ 4. yüzyılın sonunda belki 30.000 yetişkin erkek vatandaş olduğunu tahmin ediyor, ancak bu sayılar tartışmalı. Kadınların, metoikosların (Atina’da yaşayan özgür yabancılar) ve çok sayıdaki köleleştirilmiş insanın hiç oyu yoktu.

Sistem kesintiye de uğradı. MÖ 411’de ve yeniden MÖ 404–403’te, Peloponnesos Savaşı sırasında ve sonrasında, küçük oligark grupları iktidarı ele geçirdi; ikinci rejim Otuz Tiran olarak anılır. İki seferde de demokrasi yeniden kuruldu. Demokrasi MÖ 322’de, Atina Makedonya’ya karşı bir savaşı kaybettikten sonra sona erdi: Makedon komutan Antipatros tam hakları yalnızca 2.000 drahmiden fazla mülkü olan erkeklere bıraktı.

Ancak kelimeler yaşamaya devam etti. Yunanlar bugün de ψήφος ile oy veriyor, bir δήμος’ta, yani belediyede yaşıyor ve milletvekillerini Βουλή’ye gönderiyor. Ülkenin resmî adı da en eski kelimeyi içeriyor: δημοκρατία.