Peloponez Savaşı (MÖ 431–404)

Pers Savaşları'ndan sonra Atina çok zengin ve güçlü oldu. Yunanistan'ın en büyük donanmasına, στόλος'a sahipti ve adalardaki, kıyılardaki pek çok kent ona müttefik olarak para ödüyordu. Yunanistan'ın güneyindeki Sparta ise karada en iyi askerlere sahipti ve Peloponez'de kendi müttefik grubunun başındaydı. Her kent ötekinden korkuyordu.

MÖ 431'de savaş başladı. Buna Peloponez Savaşı denir, çünkü Atina, Sparta'ya ve onun Peloponez'deki müttefiklerine karşı savaştı. Savaş 27 yıl sürdü; arada birkaç yıllık huzursuz bir barış, εἰρήνη, oldu. Hemen her yaz Sparta ordusu Atina'nın çevresindeki kırlara girip tarlaları yaktı. Atinalılar Uzun Duvarlar'ın arkasında güvende kaldılar ve gemilerini düşman kıyılarına saldırmaya gönderdiler.

Pek çok korkunç şey oldu: bir hastalık birçok Atinalıyı öldürdü, kentler kuşatıldı ve dev bir Atina ordusu Sicilya'da yok oldu. MÖ 404'te aç kalan ve gemisiz Atina, Sparta'ya teslim oldu.

Savaşın tamamını yaşamış bir Atinalı olan tarihçi Thukydides, açıkça sebep olarak gösterilen anlaşmazlıkları gerçek nedenden ayırır. Anlaşmazlıklar Korinthos ve onun eski kolonisi Kerkyra, kuzeydeki Potidaia kenti ve Megara'yı imparatorluğun pazarlarından dışlayan bir Atina kararıyla ilgiliydi. Ama en gerçek neden, diye yazar (1.23.6), Atina'nın gücünün artması ve bunun Lakedaimon'da, yani Sparta'da uyandırdığı korkuydu. Savaş, iki tarafın yaklaşık on dört yıl önce yaptığı Otuz Yıl Barışı'nı bozdu.

Atina'nın önde gelen komutanı, στρατηγός'u Perikles'in bir planı vardı: karada savaşmaktan kaçınmak, kırsaldaki halkı surların içine almak, donanmaya güvenmek ve yeni bir yer fethetmemek (Thukydides 2.65.7). Ama MÖ 430'da kalabalık kentte ölümcül bir salgın patlak verdi: genellikle Atina vebası denen λοιμός (2.47). Hekimler hiçbir şey yapamadı ve birçoğu kendisi de öldü. Perikles MÖ 429'da, savaşın başlamasından iki yıl altı ay sonra öldü (2.65.6).

Thukydides'e göre Perikles'ten sonra Atina'nın önderleri “birbirlerine daha eşitti” ve her biri birinci olmak istediği için devlet işlerini kalabalığın isteklerine bıraktılar (2.65.10). Bunların en tanınmışı Kleon'du. MÖ 427'de Midilli adasındaki Mytilene ayaklanınca, halk meclisini kentin bütün erkeklerinin öldürülmesi için oy vermeye ikna etti; ertesi gün Atinalılar fikir değiştirip ikinci bir gemi gönderdiler ve gemi tam zamanında yetişti. Thukydides onu “Atina'nın en şiddet yanlısı adamı” diye anar (3.36.6).

MÖ 425'te Atinalılar Pylos yakınındaki Sphakteria adasında Spartalı askerleri kıstırdı. Thukydides (4.21.3) Kleon'u burada ἀνὴρ δημαγωγός, yani halkın önderi ve kalabalığı en iyi ikna eden kişi olarak tanıtır. Kleon Spartalıları yirmi gün içinde getireceğine söz verdi ve bunu başardı. Bir yıl sonra Aristophanes Atlılar (MÖ 424) adlı komedisinde zar zor gizlenmiş bir Kleon'la alay etti ve δημαγωγία'nın artık eğitimli, dürüst insanların işi olmadığını söyleyerek şaka yaptı.

MÖ 422'de hem Kleon hem de Spartalı komutan Brasidas Amphipolis Muharebesi'nde öldü (5.10). Onlar olmadan iki taraf MÖ 421'de Nikias Barışı'nı imzaladı. Yine de Thukydides hepsini 27 yıllık tek bir savaş olarak sayar (5.26).

Barış uzun sürmedi. MÖ 416'da Atina tarafsız kalmak isteyen küçük Milos adasını kuşattı ve ada teslim olunca erkekleri öldürüp kadınlarla çocukları köleleştirdi; Thukydides kuşatmadan, πολιορκία'dan önceki görüşmeleri ünlü Melos Diyaloğu'nda aktarır (5.84–116). MÖ 415'te Atina, Sicilya'daki Syrakusai'ye karşı büyük bir sefer gönderdi. MÖ 413'e gelindiğinde sefer tamamen başarısız olmuştu: en az 7.000 tutsak taş ocaklarında tutuluyordu ve “pek çok kişiden ancak birkaçı evine döndü” (7.87).

Aynı yıl Sparta, Attika'da, Atina'dan görülebilen Dekeleia'da bir kale kurdu ve orada bütün yıl ordu tuttu (7.19). Eski düşman Pers İmparatorluğu artık kralın oğlu Kyros aracılığıyla bir Sparta donanmasını finanse ediyordu (2.65.12). MÖ 405'te Spartalı amiral Lysandros, Aigospotamoi'de kıyıdaki Atina gemilerini bastırıp neredeyse hepsini ele geçirdi (Ksenophon, Hellenika 2.1.28).

Kuşatılmış ve aç kalmış Atina MÖ 404'te teslim oldu. Uzun Duvarlar'ı ve Pire'nin surlarını yıkmak ve yalnızca on iki gemi tutmak zorunda kaldı (Hellenika 2.2.20). Sparta, Otuz Tiranlar olarak hatırlanan Otuzlar'ı iktidara getirdi, ama demokrasi MÖ 403'te geri döndü.