Antik Sparta: savaşçılar şehrinde yaşam

Antik Sparta, Mora Yarımadası’nın güneyinde, Lakonya’da, Evrotas Irmağı’nın vadisindeydi. Öteki adı Lakedaimon’du (Λακεδαίμων). Şehirde görkemli yapılar yoktu. Tarihçi Thukydides, Sparta bir gün terk edilse, gelecekteki insanların onun ne kadar güçlü olduğuna inanmayacağını yazmıştı, çünkü tapınakları ve evleri çok sadeydi.

Sparta topraklarında üç grup insan yaşardı. Spartiatlar (Σπαρτιᾶται) yurttaşlardı. Sayıları azdı ve erkekler toprağı işlemezdi. Periökler (περίοικοι, “çevrede oturanlar”) yakındaki kasabalarda yaşardı. Köle değillerdi, ama Sparta’nın yönetiminde söz hakları yoktu. Helotlar (εἵλωτες) toprağı işler ve özgür değillerdi.

Sparta’nın aynı anda, iki ayrı aileden iki kralı vardı. Yaşlılar meclisi γερουσία (gerusia), altmış yaşın üstünde 28 erkekten ve iki kraldan oluşurdu. Her yıl büyük yetkileri olan beş efor (ἔφοροι, “gözetmenler”) seçilirdi. Halk meclisinde yurttaşlar bağırarak oy verirdi. Spartalılar, yasalarının Lykurgos adlı bilge bir adamdan geldiğini söylerdi, ama antik yazar Plutarkhos bile onun hakkında hiçbir şeyin kesin olmadığını kabul ediyordu.

Spartalı erkek çocukların eğitimine ἀγωγή (agoge) denirdi; bu “yetiştirme” demektir. Plutarkhos’a göre bir çocuk yedi yaşında ailesinden ayrılırdı. Başka çocuklarla birlikte bir grupta yaşar ve grubun lideri olan en cesur çocuğa itaat ederdi. Yaşlı adamlar çocukları izler ve onları birbirleriyle yarıştırırdı.

Hayat bilerek zor tutulurdu. Çocukların saçları kısa kesilir, yalınayak yürürlerdi. Plutarkhos’a göre on iki yaşından itibaren her çocuk yılda yalnızca bir pelerin alırdı. Evrotas’ın kıyılarından çıplak elleriyle kopardıkları sazlardan yapılmış yataklarda uyurlardı. Okuma yazma öğrenirlerdi, ama yalnızca gerektiği kadar. Zamanlarının çoğunda itaat etmeyi, açlığa ve soğuğa dayanmayı ve savaşmayı öğrenirlerdi.

Kızlar agogeye katılmazdı, ama onlar da spor yapardı: koşar, güreşir, disk ve cirit atarlardı. Sparta’da müzik ve şiir de vardı; şair Alkman kız korolarına şarkılar yazardı. Unutma ki Plutarkhos klasik Sparta’dan 500 yıldan fazla sonra yaşadı, bu yüzden tarihçiler onun anlattıklarını dikkatle okur.

Spartalı yurttaşlar sürekli eğitim yapabiliyordu, çünkü başkaları onlar için çalışıyordu. Helotlar toprağı işler ve hasadın bir kısmını Spartalı efendilerine verirdi. Birçoğu, Sparta’nın fethettiği Messenia bölgesinde yaşardı. Helotların sayısı Spartalılardan çok daha fazlaydı ve Spartalılar, zaman zaman çıkan isyanlardan korkardı. Tarihçi Herodotos, MÖ 479’daki Plataia Savaşı’nda 5.000 Spartiatın her birinin yanında yedi helot getirdiğini anlatır: toplam 35.000 helot.

Spartalı asker bir hoplit (ὁπλίτης) idi: ağır zırhlı, mızraklı ve büyük, yuvarlak bir kalkanı, yani ἀσπίς (aspis) olan bir piyade. Hoplitler, falanks (φάλαγξ) denen uzun ve derin bir sırada omuz omuza savaşırdı. Thukydides, her adamın sağındaki arkadaşının kalkanına yakın durmaya çalıştığını açıklar.

Erkekler, on beş kişilik gruplar halinde, syssitia (συσσίτια, “ortak yemekler”) denen sofralarda birlikte yerdi. Her üye her ay arpa, şarap, peynir ve incir getirirdi. En ünlü yemekleri bir kara çorba idi. Plutarkhos, sırf onu tatmak için Spartalı bir aşçı satın alan, sonra da çorbayı hiç beğenmeyen yabancı bir kralı anlatır.

MÖ 480’de Kral Leonidas ve 300 Spartalısı, Yunan müttefikleriyle birlikte, Thermopylai’da dev Pers ordusuna karşı savaştı. Yenildiler, ama cesaretleriyle ün kazandılar. Bir yıl sonra Plataia’da Spartalılar, Perslerin kesin olarak yenilmesine yardım etti. Sonra Sparta ile Atina rakip oldu ve uzun Peloponnesos Savaşı’nı (MÖ 431–404) sonunda Sparta kazandı.

Ama Spartalı yurttaşların sayısı durmadan azalıyordu. Bir yüzyıl sonra filozof Aristoteles, geriye bin kişi bile kalmadığını yazdı. MÖ 371’de Thebaililer Leuktra’da Spartalıları yendi. Sparta bunun üzerine Messenia’nın büyük kısmını ve helotlarının çoğunu kaybetti ve bir daha Yunanistan’ın en güçlü şehri olamadı.

Spartalılar, çok az sözle çok şey söylemeleriyle de ünlüydü. Plutarkhos’un anlattığına göre Makedonyalı II. Filip bir gün onlara şöyle bir tehdit gönderdi: “Lakonya’ya girersem sizi kovacağım.” Spartalılar tek bir sözcükle yanıt yazdı: “Eğer.” Böyle kısa ve keskin bir yanıta bugün hâlâ Lakonya’dan gelen bir sözcükle lakonik denir.