Antik Olimpiyat Oyunları

Olimpia, Mora Yarımadası'nın batısında, Alfios Nehri kıyısındaki yeşil bir vadidedir. Bir şehir değildi. Bir tapınak alanıydı, tanrıların babası Zeus'a adanmış kutsal bir yerdi. Altis denen kutsal koruda sunaklar, bir Hera tapınağı ve daha sonra MÖ 470 ile 456 arasında yapılan dev bir Zeus tapınağı vardı.

Oyunlar dinî bir bayramdı. Sporcular ve ziyaretçiler dua eder, Zeus'a kurbanlar sunardı ve yarışmalar onu onurlandırmanın bir yoluydu. Yarışma için kullanılan eski sözcük ἀγών idi ve bugün αγώνας sözcüğü hâlâ maç ya da zorlu bir mücadele anlamına gelir.

Yunanlar ilk oyunları MÖ 776'dan başlatırdı. Elis'ten Koroibos (Κόροιβος) adında bir koşucu tek yarışmayı, bir koşuyu kazandı. Bu tarih eski kazanan listelerinden gelir ve bayramın kendisi belki daha da eskidir. Bundan sonra oyunlar her dört yılda bir tekrarlandı. Yunanlar bu dört yıllık döneme Ὀλυμπιάς, yani olimpiyat dönemi derdi ve yılları bununla, bir takvim gibi sayarlardı.

Başta yalnızca bir yarışma vardı: stadion, pistin bir boyu kadar süren kısa bir koşu. Pistin adı da στάδιον idi ve bugünkü στάδιο (stadyum) sözcüğü buradan gelir. Yıllar içinde Yunanlar yeni yarışmalar ekledi:

• çift koşu (MÖ 724) ve uzun koşu (MÖ 720);
• πένταθλον, yani beş yarışma bir arada, ve güreş (MÖ 708);
• boks (MÖ 688) ve dört atlı araba yarışı (MÖ 680);
• boks ile güreşin sert bir karışımı olan pankration (MÖ 648) ve zırhla koşu (MÖ 520).

Bir sporcuya ἀθλητής denirdi; bu sözcük "ödül" anlamına gelen ἆθλον ile bağlantılıdır. Yine de Olimpia'da ödül çok basitti: yabani zeytinden, yani κότινος'tan yapılmış bir taç, bir στέφανος. Antik yazar Pausanias, yabani zeytini Yunanistan'a Herakles'in getirdiğini anlatır. Kazanan kendi şehrine büyük bir onur getirirdi ve Pindaros gibi şairler Olimpiyat kazananları için şarkılar yazardı.

Yunan şehirleri sık sık birbiriyle savaşırdı. Ama oyunlar için bir ateşkes vardı: ἐκεχειρία. Eski geleneğe göre bunu MÖ 776'da Elis kralı İfitos, iki başka hükümdarla birlikte kurdu. Ateşkes sırasında sporcular ve ziyaretçiler Olimpia'ya güvenle gidip evlerine dönebilirdi.

Herkes yarışamazdı. Sporcular Yunan erkekleri ve oğlanlarıydı. Bazı günlerde evli kadınların oyunları izlemesine izin verilmezdi. MS 2. yüzyılda yaşamış bir gezi yazarı olan Pausanias, Elis'in bir yasasının orada yakalanan her kadını bir uçurumdan atmakla tehdit ettiğini anlatır.

Kızların da kendi oyunları vardı: tanrıça Hera için yapılan Heraia. Her dört yılda bir aynı stadyumda, yaklaşık altıda biri kadar daha kısa bir pistte koşarlardı. Kazanan kızlar da zeytin tacı alırdı. Kadınlar Olimpia'da başka bir yolla da kazanabilirdi: atlar onlarınsa, bir araba yarışının kazananı ilan edilebilirlerdi.

Oyunlar bin yıldan fazla sürdü. Son oyunlar geleneksel olarak MS 393'e tarihlenir. Kısa süre sonra Roma imparatoru I. Theodosius tanrıların eski bayramlarını yasakladı. Daha sonra seller ve depremler Olimpia'yı çamur altına gömdü; sonunda arkeologlar burayı yeniden gün ışığına çıkardı.

1896'da Olimpiyat Oyunları Atina'da yeniden başladı. Yunancada bugünkü oyunlara hâlâ Ολυμπιάδα denir; bu, eski dört yıllık dönemle aynı sözcüktür: 2004 Atina Oyunları için «η Ολυμπιάδα της Αθήνας» denir.

Modern bir gelenek bugünkü oyunları Olimpia'ya bağlar. 1936'dan beri, her oyunlardan birkaç ay önce, Hera tapınağında güneş ışınları ve içbükey bir aynayla bir ateş yakılır. Baş rahibe kılığına girmiş bir oyuncu töreni yönetir. Antik Yunanlar bunu yapmazdı: bu, eski bir yerde yapılan yeni bir törendir. Sonra koşucular ateşi meşaleden meşaleye ev sahibi şehre taşır.