Antik Yunan’da gymnasion ve palaistra

γυμνάσιον sözcüğü “çıplak” anlamına gelen γυμνός sözcüğünden gelir. γυμνάζω fiili önce “çıplak antrenman yapmak” demekti. Yunan erkekleri gerçekten de spor yaparken giysi giymezdi. Tarihçi Thukydides, bu âdeti Spartalıların başlattığını yazdı. Ondan önce Olimpiyat Oyunları’ndaki atletler bile beline bir kuşak takardı.

Bir gymnasionun çok yere ihtiyacı vardı. Koşu için uzun bir pisti, disk ve ἀκόντιον, yani cirit atmak için açık bir alanı vardı. Avluların çevresinde stoa denen, sütunlu, üstü kapalı yollar bulunurdu. Atletler orada gölgede dinlenebilir ya da yağmurda antrenman yapabilirdi.

Atina’nın, hepsi şehir surlarının dışında olan üç büyük gymnasionu vardı: Akademia, Lykeion ve Kynosarges. Her biri aynı zamanda bir tanrının ya da kahramanın tapınağının bulunduğu kutsal bir yerdi.

παλαίστρα daha küçüktü. Adı güreş anlamına gelen πάλη sözcüğünden gelir. Kumla kaplı kare bir avluydu ve çevresinde odalar ile sütunlu yollar vardı. Burada oğlanlar ve erkekler güreş, boks ve atlama çalışırdı. Bir palaistra bir gymnasionun parçası olabilir ya da şehirde ayrı bir bina olabilirdi.

Oğlanlar sporu παιδοτρίβης denen bir antrenörden öğrenirdi. Antrenörler uzun bir sopa taşır ve onunla yanlış duran bir kolu ya da bacağı gösterirdi. Bazen atletler bir flütün müziğiyle hareket ederdi, çünkü Yunanlar akıcı ve düzenli hareketleri severdi.

Olympia’daki palaistrayı bugün hâlâ gezebiliriz. MÖ 3. yüzyılda yapıldı. Avlusunda güreşçiler, boksörler ve atlayıcılar antrenman yapardı; çevresindeki sütunlu yollar soyunma odası olarak kullanılırdı. Yanında MÖ 2. yüzyıldan kalma Olympia gymnasionu bulunur. Yaklaşık 220 metre uzunluğundaydı ve Oyunlar’dan önce koşucular, disk ve cirit atıcılar orada çalışırdı.

Yunan atletler bedenlerini zeytinyağıyla, yani ἔλαιον ile ovarlardı. Yağı küçük bir şişede taşırlardı. Palaistranın kumlu avlusunda toz ve ter yağlı tene çabucak yapışırdı.

Yunanların sabunu yoktu. Bu yüzden atlet antrenmandan sonra kıvrık metal bir alet olan στλεγγίς’i, yani strigili alırdı. Onu kollarında, bacaklarında ve sırtında gezdirirdi; yağ, kir ve terle birlikte çıkardı. Sonra suyla yıkanırdı. Tunçtan yapılmış pek çok strigil bulundu ve bugün onları müzelerde görebilirsin.

Vazo ressamları bu anları göstermeyi severdi. Vazolarda ve kâselerde yağ döken, tenini kazıyan ya da bir antrenör izlerken güreşen genç atletler görürüz. Bu resimler palaistradaki günlük yaşamı anlamamıza yardım eder.

Gymnasion yalnızca spor için değildi. Her yaştan erkek orada izlemek, sohbet etmek ve haber duymak için buluşurdu. MÖ 5. yüzyılda düşünürler ve öğretmenler gençlerle konuşmak için Atina’nın gymnasionlarına gelirdi. Platon’un bir kitabında Sokrates savaştan döner ve doğruca bir palaistraya gider, çünkü arkadaşlarını orada bulacağını bilir.

MÖ 4. yüzyılda Platon Akademia’da, öğrencisi Aristoteles ise Lykeion’da ders verdi. İkisi de gymnasiondu. Daha sonra γυμνάσιον sözcüğü okul anlamına da gelebildi. Helenistik dönemde şehrin genç erkekleri olan ἔφηβοι gymnasionda eğitilirdi.

Pek çok Yunan, iyi bir ἀθλητής’in aklını da bedeni kadar çalıştırması gerektiğine inanırdı. Akademi, lise ve gymnasium adlarının bugün hâlâ birçok ülkede okullar için kullanılmasının bir nedeni budur.