Atina Agorası

Agora (ἀγορά) sözcüğü önce bir insan topluluğu, sonra da insanların toplandığı yer anlamına geliyordu. Atina’da agora, üç tepenin arasında düz ve açık bir meydandı: Akropolis kayası, Areopagos tepesi ve Kolonos Agoraios adlı alçak bir tepe.

Burası meydan olmadan çok önce de insanlar burada yaşıyordu. MÖ 6. yüzyılın başında, yasa koyucu Solon’un (Σόλων) zamanında, tüm yurttaşlar için ortak bir alan oldu. Taş sınır işaretleri kenarlarını gösteriyordu. Bunlardan biri, MÖ 500 dolaylarından, hâlâ mesajını taşıyor: “Ben agoranın sınır taşıyım”. Yunancada böyle bir taşa ὅρος denir.

Meydanı önemli bir yol kesiyordu: Panathenaia Yolu. Her yıl tanrıça Athena’yı onurlandırmak için büyük bir alay bu yoldan Akropolis’e çıkardı. Meydanın ortasına yakın bir yerde On İki Tanrı Sunağı vardı. Atinalılar onu kentlerinin tam merkezi sayardı: başka yerlere olan uzaklıklar ondan ölçülürdü.

Agora aynı zamanda kalabalık bir pazar yeriydi. Satıcılar mallarını meydana ve çevredeki binalara dizerdi. ἀγοράζω fiili önce “agorada vakit geçirmek” demekti. Sonra “pazardan satın almak”, daha sonra da yalnızca “satın almak” anlamına geldi. Satmak ise πωλέω idi.

Birinin kimsenin hile yapmamasına dikkat etmesi gerekiyordu. Atinalılar kurayla on pazar denetçisi seçerdi, yani ἀγορανόμοι: beşi kent için, beşi Pire limanı için. Filozof Aristoteles, onların görevinin bozuk ya da sahte malların satılmasını önlemek olduğunu anlatır.

Meydanın çevresinde stoa (στοά) denen uzun binalar vardı. Stoa, üstü örtülü bir sütunlu galeriydi: önü açık, bir sıra sütunu olan uzun bir salon. İnsanlar orada yazın gölge, yağmurda sığınak bulurdu. Bazı stoalarda dükkânlar vardı. MÖ 2. yüzyılda yapılan Orta Stoa daha çok ticaret için kullanılıyordu. MÖ 159–138 yıllarında Bergama kralı II. Attalos kente iki katlı büyük bir stoa armağan etti: Attalos Stoası.

Agora, demokrasinin günlük işini yaptığı yerdi. Batı yakasında en önemli kamu binaları sıralanıyordu:

• Buleuterion (βουλευτήριον): Beş Yüzler Meclisi’nin, yani βουλή’nin toplantı salonu. Meclis yeni yasaları hazırlar, sonra bütün yurttaşların Halk Meclisi bunları tartışıp oylardı.
• Tholos (θόλος): MÖ 470 dolaylarından yuvarlak bir bina. Meclisin elli üyesi, yani prytanisler, orada bir tür günlük hükümet gibi çalışırdı.
• Eponim Kahramanlar Anıtı: Atina’nın on boyuna adlarını veren on kahramanın bronz heykellerini taşıyan uzun bir kaide.
• Kral Stoası (Στοὰ Βασίλειος): din ve yasalardan sorumlu görevlinin makamı.

Tanrılar hiçbir zaman uzakta değildi. Meydanın üstündeki tepede, ateş ve maden işçiliği tanrısı Hephaistos ile Athena’nın tapınağı durur. MÖ 5. yüzyılın ikinci yarısında yapıldı ve bugün hâlâ ayakta. Pek çok kişi ona Theseion der, oysa bir Theseus tapınağı değildi.

Agora düşünmek ve konuşmak için de bir yerdi. Yazar Ksenophon, filozof Sokrates’in (Σωκράτης) her sabah pazara gittiğini ve günü en çok insanın bulunduğu yerde, onu dinlemek isteyen herkesle konuşarak geçirdiğini anlatır. Arkeologlar agoranın kenarında ayakkabıcı Simon’un evini buldu; anlatılana göre Sokrates öğrencileriyle orada buluşurdu.

Yaklaşık yüz yıl sonra, Kıbrıs’taki Kition’dan gelen filozof Zenon (Ζήνων), adını ünlü resimlerinden alan Boyalı Stoa’da (Στοὰ Ποικίλη) bir aşağı bir yukarı yürüyerek ders verirdi. Onun izleyicilerine “stoanın insanları” denildi: Stoacılar.

Agora MÖ 480/79’da Persler, MÖ 1. yüzyılda Romalılar ve MS 267’de kuzeyden gelen bir halk olan Heruller tarafından zarar gördü. Daha sonra yavaş yavaş terk edildi ve üzerine evler yapıldı. 1931’de Atina’daki Amerikan Klasik Çalışmalar Okulu kazılara başladı. Yaklaşık 400 modern binanın yıkılması gerekti. 1953–56 yıllarında Attalos Stoası yeniden yapıldı ve bugün agoranın müzesidir.