Perikles'in Cenaze Söylevi (Thukydides 2.35–46)

Thukydides konuşmayı törenin betimlemesiyle başlatır (2.34). Ataların geleneğine, πάτριος νόμος, göre ölülerin kemikleri üç gün bir çadırda bekletilirdi. Sonra arabalar her phyle için bir tane olmak üzere on selvi tabutu ve kayıplar için boş, süslenmiş bir sedye taşırdı. Yurttaşlar ve yabancılar alaya katılabilir, ailelerin kadınları mezar başında ağıt yakardı. Ölüler kamu mezarlığına, δημόσιον σῆμα, «kentin en güzel banliyösüne», surların dışında Akademia'ya giden yolun kenarına konurdu; yalnızca Marathon'un adamları düştükleri yere gömülmüştü. Ardından kentin seçtiği bir konuşmacı övgüyü, ἔπαινος, okurdu. Savaşın bu ilk ölüleri için seçim, kalabalığın duyabilmesi için yüksek bir kürsüden konuşan Perikles'e düştü.

Ama sözcükler Thukydides'indir. 1.22'de konuşmaları tam olarak hatırlayamadığını, bu yüzden her konuşmacıya durumun gerektirdiğini söylettiğini ve gerçekten söylenenlerin genel anlamına, ξύμπασα γνώμη, olabildiğince yakın kaldığını açıklar. Epitaphios'un Perikles'e ne kadar yakın olduğu tartışmalıdır. Plutarkhos (Perikles 8.6), Perikles'in Samos Savaşı'ndan sonra yaptığı başka bir cenaze konuşmasını aktarır: tür onundu, ama bu ifadeler onun olmayabilir.

Perikles (2.35) cesur insanlar hakkında doğru konuşmanın zorluğuyla başlar: onları tanıyanlar övgüyü zayıf bulur, ötekiler kıskançlıktan abartı sezer. Sonra birkaç satırla ataları ve imparatorluğu kazanan babaları onurlandırır (2.36) ve onu daha çok ilgilendiren konuya geçer: Atina'yı büyük yapan yaşam biçimine ve yönetim biçimine.

• 2.37: yönetim biçimi az kişi için değil çoğunluk için işlediğinden «δημοκρατία adını taşır». Özel anlaşmazlıklarda herkes yasa önünde eşittir; kamu yaşamında kişi liyakatiyle öne çıkar ve yoksulluk kimseyi dışarıda bırakmaz. Yurttaşlar yöneticilere, yasalara ve yazılı olmayan yasalara, ἄγραφοι νόμοι, uyar.
• 2.38: yıl boyu bayramlar ve kurbanlar, her ülkeden gelen mallar.
• 2.39: Sparta'nın yabancı sürgünleri olmayan açık bir kent ve sert eğitimden değil karakterden gelen bir cesaret.

Ölülerin kendisine övgü ancak sonra gelir. Konuşma her şeyden önce uğruna öldükleri kentin bir portresidir.

40. bölüm konuşmanın en çok alıntılanan cümlesiyle açılır: «φιλοκαλοῦμέν τε γὰρ μετ᾽ εὐτελείας καὶ φιλοσοφοῦμεν ἄνευ μαλακίας», «güzeli sadelikle, bilgiyi gevşemeden severiz». Zenginlik övünmek için değil iş görmek içindir; utanç yoksulluğu kabul etmekte değil, ondan kurtulmak için hiçbir şey yapmamaktadır.

Ardından kamu yaşamıyla ilgili ünlü iddia gelir. Aynı insanlar hem evleriyle hem kentle ilgilenir, işine dalmış olanlar bile siyasetten yeterince anlar, «çünkü bunlara hiç katılmayanı sakin, ἀπράγμων, değil yararsız, ἀχρεῖος, sayan yalnızca biziz». Sözcüğe dikkat: Yunanca metin ona ἰδιώτης demez, bugün sık sık öyle söylense de. Tartışma, diye ekler Perikles, eyleme engel değil, onun gerekli hazırlığıdır.

2.41'de özetler: kentin tümü «Hellas'ın okulu», τῆς Ἑλλάδος παίδευσις. Atina'nın onu övecek bir Homeros'a ihtiyacı yoktur, çünkü her yerde kötülüğün ve iyiliğin kalıcı anıtlarını, μνημεῖα, bırakmıştır. Okur bunun bir savaş konuşması olduğunu unutmamalıdır: aynı bölüm, uyrukların değersiz efendilerce yönetildikleri için yakınamayacaklarıyla övünür.

Perikles ancak şimdi ölüleri över (2.42–43). Savaştaki ἀρετή'leri her türlü özel kusuru sildi, çünkü topluma bireyler olarak verdikleri zarardan daha çok yarar sağladılar. Yaşayanlardan her gün kentin gücünü seyretmelerini ve onun âşıkları, ἐρασταί, olmalarını ister. Özgürlük, ἐλευθερία, mutluluğun koşuludur, cesaret de özgürlüğün koşulu.

Ardından gelen teselli (2.44–46) şaşırtıcı derecede soğuktur. Hâlâ genç olan anne babalar başka çocuklar yapmalı; yaşlılar iyi yıllarını kazanç saymalıdır. Oğullar ve kardeşler ölülere denk sayılmakta zorlanacaktır, çünkü yaşayanlar kıskanılır. Perikles dul kadınlara tek bir cümle ayırır (2.45): en büyük şanları, erkekler arasında övgüyle ya da yergiyle olabildiğince az konuşulmaktır. Modern okurlar bu cümleyi, «Hellas'ın okulu»nun dışında kimin kaldığını göstermek için sık sık alıntılar. Kent, diye bitirir, yetimleri reşit olana dek devlet masrafıyla büyütecektir.

Thukydides vebayı konuşmanın hemen arkasına koyar: o kışın «cenazesi böyleydi» ve MÖ 430 yazında Spartalıların istilasından birkaç gün sonra hastalık patlak verdi (2.47). Perikles'in kendisi MÖ 429'da öldü. İdeal kent ile çektiği acılar arasındaki karşıtlık tarihçinin tasarımının bir parçasıdır.