Antik Yunan tıbbı ve Hipokrat yemini

Hastanelerden çok önce, hastalanan Yunanlılar çoğu zaman tanrılara başvururdu. Tıp tanrısı, Apollon’un oğlu Asklepios’tu. Onunla bağlantılı iki tanrıça vardı: kızı Hygieia, yani “Sağlık”, ve Panakeia, yani “her şeyi iyileştiren”. Homeros’un İlyada’sında onun iki oğlu, Makhaon ve Podaleirios, Troya’da yaralı savaşçılara bakan şifacılardır.

Hastalar Asklepios’un tapınaklarına, yani Asklepieionlara giderdi. En ünlüsü Peloponez’deki Epidauros’taydı; Asklepios’a burada MÖ 6. yüzyıldan beri tapınılıyordu. Hastalar arınır, adaklar sunar, sonra ἄβατον denen özel bir salonda uyurdu. Bu iyileştirici uykuya ἐγκοίμησις denirdi. Tanrının rüyalarında görüneceğini ve hangi tedaviyi izleyeceklerini söyleyeceğini umarlardı.

Ama Yunanistan’da rahip değil zanaatkâr olan hekimler de vardı. Hekime ἰατρός denirdi ve bugün Yunanlılar hâlâ γιατρός der. Hekim hastaları evlerinde ziyaret eder, onları muayene eder ve yiyecek, dinlenme, egzersiz ya da ilaç önerirdi. Bu sayfada bu hekimlerin en ünlüsüyle, Kos’lu Hipokrat’la ve onun adını taşıyan yeminle tanışacaksın.

Hipokrat, Ege’nin güneydoğusundaki Kos adasından geliyordu ve MÖ 5. yüzyılda yaşadı. Hayatı hakkında çok az şey biliyoruz. Platon, “Asklepiadlardan Kos’lu Hipokrat”ı bir gencin tıp öğrenmek için para ödeyebileceği ünlü bir öğretmen olarak anar (Protagoras 311b). Asklepiadlar, soylarını Asklepios’a dayandıran bir hekim ailesiydi.

Onun adıyla yaklaşık altmış tıp kitabı bize ulaşmıştır: Hipokrat Külliyatı. Bunlar muhtemelen uzun bir dönem boyunca birçok yazar tarafından yazıldı ve bazen farklı öğütler verirler. Hangilerini, eğer yazdıysa, Hipokrat’ın kendisinin yazdığını kesin olarak bilemeyiz.

Bu kitapların çoğunu birleştiren şey yeni bir düşünme biçimidir. Kutsal Hastalık Üzerine adlı eserin yazarı, pek çok kişinin tanrılara bağladığı saranın diğer hastalıklar gibi “doğal bir nedeni” olduğunu ve insanların onu yalnızca anlamadıkları için ilahi saydıklarını söyler. Bazı Hipokratçı yazarlar sağlığı vücuttaki dört sıvının dengesi olarak açıklardı: kan, balgam, sarı safra ve kara safra.

Ziyaretçilerin bugün Kos’ta gördüğü büyük Asklepios tapınağı çoğunlukla Hipokrat’tan sonra, MÖ 4. yüzyıldan itibaren inşa edildi. Yunanistan Kültür Bakanlığı orada uygulanan bilimsel tıbbı Hipokrat’ın adada kurduğu okulla ilişkilendirir.

Hipokratçı hekimler hastalarını dikkatle gözlemleyerek öğrenirdi. Salgınlar I’de (bölüm 11) yazar kısa bir kural verir: “Geçmişi anlat, şimdiyi teşhis et, geleceği önceden söyle.” Bu yöntemin ardındaki iki Yunanca kelime bugün de tıbbın temel terimleridir. Διάγνωσις, “ayırt etmek” anlamındaki διαγιγνώσκω fiilinden gelir ve hastanın hangi hastalığa yakalandığına karar verme işidir. Πρόγνωσις, “önceden bilme”, hastalığın nasıl gelişeceğine dair öngörüdür; Hipokratçı kitaplardan birinin adı da Prognostikon’dur.

Aynı bölüm şunu ekler: “Hastalıklarda iki şeyi alışkanlık edin: yararlı olmak ya da en azından zarar vermemek.” Ayrıca sanatın üç öğesi olduğunu, hastalık, hasta ve hekim, ve hastanın hekimle birlikte hastalığa karşı savaşması gerektiğini söyler.

Tedavinin, yani θεραπεία’nın başlıca aracı çoğu zaman δίαιτα idi: yalnızca yemek değil, dinlenme, egzersiz ve banyolarla birlikte bütün yaşam biçimi. Bir φάρμακον iyileştirici bir ilaç olabilirdi, ama aynı kelime zehir anlamına da gelebilirdi; bu yüzden hekim onu dikkatle kullanmalıydı.

Ὅρκος, yani Yemin, Hipokratçı kitapların İon lehçesiyle yazılmış kısa bir metindir. ὄμνυμι Ἀπόλλωνα ἰητρόν, “Hekim Apollon adına yemin ederim” sözleriyle başlar ve Asklepios’u, Hygieia’yı, Panakeia’yı ve bütün tanrıları tanık olarak çağırır. Ardından yeni hekim şunları vaat eder:

• hocasını anne babası gibi saymak ve sanatı hocasının oğullarına ücretsiz öğretmek;
• yaşam düzenini “hastaların yararına” kullanmak ve onlara asla zarar vermemek;
• istense bile kimseye öldürücü bir ilaç vermemek ve hiçbir kadına düşük yaptıran bir pesser vermemek;
• taş hastalarını kesmemek, bu işi onu yapan ustalara bırakmak;
• “tedavi sırasında”, ἐν θεραπείῃ, ya da dışında gördüklerini ve duyduklarını sır olarak saklamak.

Onu kim yazdı, ne zaman? Hipokrat’ın kendisinin yazıp yazmadığını bilemeyiz. Çoğunlukla MÖ 5. yüzyılın sonuna ya da 4. yüzyıla tarihlenir, ama bu tartışmalıdır: 2019’da klasik filolog Cristian Tolsa, yeminin etik kurallarının, hocaya bağlılığı dile getiren daha eski bir yemine sonradan, Helenistik dönemde yapılmış bir ek olabileceğini savundu. 1948’de Dünya Tabipler Birliği modern bir and, Cenevre Bildirgesi’ni kabul etti; bazı tıp fakülteleri bugün mezuniyette bu metni okur.