Koning Oedipus van Sophocles: samenvatting en thema's

Koning Oedipus is een tragedie van Sophocles die zich afspeelt in de stad Thebe. Een pest, λοιμός (vers 28), vernietigt de oogst, de kudden en de mensen. Koning Oedipus, beroemd omdat hij de stad van de Sfinx heeft bevrijd, heeft Creon, de broer van zijn vrouw, naar Apollo in Delphi gestuurd om te vragen wat er moet gebeuren. Het antwoord van de god: de moordenaar van de oude koning, Laius, woont in het land en moet worden verdreven of met zijn leven betalen (96–101). De blinde ziener Tiresias weigert eerst te spreken en zegt het hem dan recht in zijn gezicht: jij bent de moordenaar (362). Oedipus denkt dat het een complot van Creon is.

Om hem te kalmeren zegt zijn vrouw Jocaste dat zieners niets weten: Laius zou sterven door de hand van zijn zoon, maar rovers doodden hem op een plek waar drie wegen samenkomen, en de baby was met vastgebonden enkels op een berg achtergelaten. Maar Oedipus herinnert zich dat hij op zo'n plek een oude man heeft gedood (800–813). Een bode uit Korinthe brengt nieuws: Polybus, die Oedipus voor zijn vader hield, is dood en was nooit zijn echte vader. Een oude herder van Laius wordt gedwongen de rest te vertellen. Oedipus is de zoon van Laius en Jocaste. Zonder het te weten heeft hij zijn vader gedood en met zijn moeder getrouwd. Jocaste hangt zich op. Oedipus neemt de spelden van haar kleed en maakt zich blind (1268–1270). Hij smeekt om ballingschap, maar Creon wil eerst de god raadplegen (1438–1439), en het stuk eindigt wanneer Oedipus terug het paleis in wordt gestuurd.

Het stuk draait om een ironie: wie kan zien, weet niets, en de blinde weet alles. Oedipus beledigt Tiresias met het woord τυφλός, blind: τυφλὸς τά τ᾽ ὦτα τόν τε νοῦν τά τ᾽ ὄμματ᾽ εἶ, ‘je bent blind in je oren, je geest en je ogen’ (371). Tiresias waarschuwt dat de gezochte man τυφλὸς ἐκ δεδορκότος zal worden, blind na te hebben gezien (454). Aan het eind neemt Oedipus zichzelf het zicht af.

Zelfs zijn naam speelt een rol. De bode vertelt hem dat die komt van zijn doorboorde enkels (1034–1036). Meestal wordt hij uitgelegd als ‘gezwollen voet’, van οἰδέω, zwellen, en πούς, voet, en onderzoekers horen er ook een woordspeling in met οἶδα, ik weet. Oedipus noemt zichzelf ὁ μηδὲν εἰδὼς Οἰδίπους, ‘Oedipus die niets wist’ (397), de man die het raadsel, αἴνιγμα, oploste zonder hulp van een ziener. Het stuk citeert dat raadsel nergens. De tekst ervan komt van latere schrijvers: bij Athenaeus (10.456b), die Asclepiades aanhaalt, begint het met ἔστι δίπουν ἐπὶ γῆς καὶ τετράπον, en bij Apollodorus (3.5.8) geeft Oedipus het antwoord, de mens: op vier ledematen als baby, op twee als volwassene, met een stok op hoge leeftijd.

Lezers zijn het er al lang niet over eens waar het stuk werkelijk over gaat. Elk thema hieronder vertrekt vanuit de Griekse tekst, niet vanuit een kant-en-klaar antwoord.

• Lot of vrije keuze? Een χρησμός, een orakel, zei Laius dat het zijn μοῖρα was om door de hand van zijn zoon te sterven (711–713), en Apollo zei Oedipus dat hij zijn vader zou doden en met zijn moeder zou trouwen (791–793). Toch is het Oedipus die uit Korinthe vlucht, in woede toeslaat, δι᾽ ὀργῆς (807), en de zoektocht voortdrijft. Aan het eind zegt hij beide: Apollo bracht dit lijden teweeg, maar geen andere hand trof zijn ogen: ἀλλ᾽ ἐγὼ τλάμων (1329–1331). Onderzoekers zijn nog altijd verdeeld: Bernard Knox bijvoorbeeld betoogde dat Oedipus vrij handelt.
• Vertrouwen in orakels. Jocaste zegt dat geen mens de kunst van de ziener bezit (708–709). Het koor zingt bang ἔρρει δὲ τὰ θεῖα, de godsdienst verdwijnt (910). Daarna komt elk orakel uit.
• Macht en achterdocht. Oedipus wordt τύραννος genoemd (514, 925), en het woord hoeft hier geen wrede heerser te betekenen: de bode gebruikt het gewoon voor de koning. Vandaag is τύραννος alleen nog de wrede heerser. Toch ziet Oedipus snel een complot tegen zijn troon (535).
• Het model van Aristoteles. De Poetica zegt dat de mooiste herkenning, ἀναγνώρισις, samengaat met een ommekeer, περιπέτεια, ‘zoals in de Oedipus’ (1452a). Oedipus valt niet door slechtheid, maar door een zekere ἁμαρτία (1453a), een woord dat zowel een vergissing als een schuld kan aanduiden, en het debat daarover gaat door.

De datering van het stuk staat niet vast. Slechts twee stukken van Sophocles hebben een vaste opvoeringsdatum, en dit is er geen van. Omdat het opent met een pest, plaatsen velen het kort na de pest die Athene in 430 v.Chr. trof (Thucydides 2.47), met data van ongeveer 429 tot het midden van de jaren 420, maar dat is een gevolgtrekking. De antieke geleerde Dicaearchus meldt dat het verloor van Philocles, en P. J. Finglass wijst erop dat dit niet helpt bij de datering. Aristoteles noemt het gewoon Οἰδίπους. Τύραννος geldt meestal als een latere toevoeging, om het te onderscheiden van Oedipus in Kolonos.

Sigmund Freud las het verhaal op zijn eigen manier. In De droomduiding (1899, gedateerd 1900) gebruikte hij het voor zijn theorie dat een kleine jongen zich aangetrokken voelt tot zijn moeder en in zijn vader een rivaal ziet. De term ‘oedipuscomplex’ verschijnt voor het eerst in een artikel uit 1910. Critici antwoorden dat er weinig bewijs voor de theorie is, en een essay van Jean-Pierre Vernant uit 1967 heet ‘Oedipus zonder complex’. Het stuk zelf geeft lezers reden om stil te staan: Oedipus heeft geen idee wie zijn ouders zijn, en hij verlaat Korinthe juist om aan het orakel te ontkomen (794–797).