Jeta e përditshme në Athinën e lashtë

Përfytyro Athinën rreth vitit 400 p.e.s. Qyteti është plot njerëz: qytetarë, të huaj që jetojnë e punojnë aty, dhe shumë skllevër. Dita e tyre, ἡμέρα, fillon herët.

Vakti i parë është shumë i vogël. Grekët e quanin ἀκράτισμα, mëngjes. Ishte një copë bukë e ngjyer në verë. Emri vjen nga ἄκρατος, që do të thotë “i papërzier”, sepse kjo verë nuk kishte ujë. Në raste të tjera grekët e përzienin pothuajse gjithmonë verën e tyre, οἶνος, me ujë.

Buka ishte ushqimi më i rëndësishëm i ditës. Kishte dy lloje kryesore. Ἄρτος ishte bukë gruri. Μᾶζα ishte një kulaç elbi. Në treg mund të bleje edhe fiq, hudhra, perime, kripë dhe mjaltë për t’i ngrënë me bukë.

Pas mëngjesit, djemtë e familjeve që mund të paguanin shkonin në shkollë. Nuk shkonin vetëm. Një skllav që quhej παιδαγωγός, “ai që e çon djalin”, i shoqëronte nga shtëpia në shkollë dhe mbrapsht.

Filozofi Platon na tregon çfarë mësonin djemtë. Fillimisht një mësues u mësonte shkronjat. Pastaj lexonin vepra të poetëve të mirë dhe i mësonin përmendësh. Një mësues muzike u mësonte t’i binin lirës dhe të këndonin. Më vonë një trajner ua forconte trupin. Djemtë e pasur e fillonin shkollën më herët se të gjithë dhe qëndronin më gjatë.

Vajzat nuk shkonin në shkollë. Rrinin në shtëpi me nënën dhe mësonin të tjerrnin leshin dhe të endnin. Kjo ishte puna kryesore e shumicës së grave athinase, që bënin pëlhurën për gjithë familjen. Punonin në një vegjë të lartë e të drejtë, ἱστός, shpesh në oborrin në mes të shtëpisë, sepse endja kërkon dritë të mirë.

Në mëngjes ἀγορά ishte plot njerëz. Grekët madje thoshin “kur agoraja është plot” për të treguar paradreken. Agoraja ishte një shesh i madh i hapur me tezga, dyqane, tempuj dhe ndërtesa publike. Burrat vinin këtu për të blerë e shitur, për të marrë pjesë në jetën e qytetit ose thjesht për të biseduar me miqtë.

Shumë shitës në treg ishin gra. Ato shisnin miell, kripë, mjaltë, fiq, perime, parfume dhe shirita. Poeti komik Aristofani shpiku për to një fjalë shakaje shumë të gjatë: σκοροδοπανδοκευτριαρτοπώλιδες, “shitëse-hudhrash-hanxhesha-bukëshitëse”. A mund ta gjesh ἄρτος brenda saj? Shkrimtarët na tregojnë gjithashtu se në familjet e pasura pazarin e bënte shpesh një skllave e re.

Shtëpitë nuk kishin rubinete. Uji vinte nga puset ose nga një burim publik, κρήνη. Njerëzit e çonin në shtëpi me një shtambë të madhe uji, ὑδρία. Në vazot më të vjetra shohim gra që mbushin shtambat te burimi dhe takojnë aty shoqet. Në kohën e Periklit, familjet e pasura parapëlqenin të dërgonin skllevër për këtë punë të rëndë.

Rreth mesditës hahej një drekë e lehtë, ἄριστον. Në poemat e vjetra të Homerit kjo fjalë do të thoshte mëngjes, por në Athinën klasike ishte vakti i mesditës.

Vakti kryesor, δεῖπνον, vinte më vonë, pasdite ose në mbrëmje. Ndonjëherë burrat e pasur ftonin miq për darkë. Pas ushqimit vinte një festë me verë, simpoziumi. Aty vera përzihej me ujë në një enë të madhe, kraterin, para se ta pinte kushdo.

Jo të gjithë athinasit e jetonin të njëjtën ditë. Një qytetar i pasur, një zejtar i varfër, një grua, një fëmijë dhe një skllav kishin jetë shumë të ndryshme. Shumicën e librave që kanë mbijetuar i shkruan burra të pasur, prandaj historianët ende diskutojnë sa shpesh dilnin vërtet nga shtëpia gratë e qytetarëve. Pikturat në vazo dhe objektet që gjetën arkeologët në agora e përreth saj, si peshat prej balte të vegjës dhe enët e thyera, na ndihmojnë të shohim edhe jetën e njerëzve të thjeshtë.