Sparta e lashtë: jeta në qytetin e luftëtarëve

Sparta e lashtë ndodhej në luginën e lumit Eurota, në Lakoni, në jug të Peloponezit. Emri tjetër i saj ishte Lakedemoni (Λακεδαίμων). Nuk kishte ndërtesa madhështore. Historiani Tukididi shkroi se, nëse Sparta do të braktisej një ditë, njerëzit e së ardhmes nuk do ta besonin sa e fuqishme kishte qenë, sepse tempujt dhe shtëpitë e saj ishin shumë të thjeshta.

Në tokat e Spartës jetonin tri grupe njerëzish. Spartiatët (Σπαρτιᾶται) ishin qytetarët. Ishin pak, dhe burrat nuk e punonin tokën. Periekët (περίοικοι, “ata që banojnë përreth”) jetonin në qytezat aty pranë. Nuk ishin skllevër, por nuk kishin fjalë në qeverisjen e Spartës. Helotët (εἵλωτες) punonin tokën dhe nuk ishin të lirë.

Sparta kishte njëkohësisht dy mbretër, nga dy familje të ndryshme. Një këshill pleqsh, γερουσία (gerusia), kishte 28 burra mbi gjashtëdhjetë vjeç, bashkë me dy mbretërit. Çdo vit zgjidheshin pesë eforë (ἔφοροι, “mbikëqyrës”), që kishin pushtet të madh. Në kuvend qytetarët votonin duke bërtitur. Spartanët thoshin se ligjet e tyre vinin nga një burrë i urtë i quajtur Likurg, por edhe shkrimtari i lashtë Plutarku pranonte se asgjë për të nuk ishte e sigurt.

Edukimi spartan i djemve quhej ἀγωγή (agoge), që do të thotë “edukim, rritje”. Sipas Plutarkut, një djalë e linte familjen në moshën shtatë vjeç. Jetonte në një grup me djem të tjerë dhe i bindej djalit më trim, që ishte prijësi i grupit. Burra më të moshuar i vëzhgonin djemtë dhe i vinin të garonin.

Jeta ishte e vështirë me qëllim. Djemtë i kishin flokët të shkurtra dhe ecnin këmbëzbathur. Nga mosha dymbëdhjetë vjeç, thotë Plutarku, çdo djalë merrte vetëm një mantel në vit. Flinin në shtretër me kallama, që i shkulnin me duar në brigjet e Eurotës. Mësonin të lexonin e të shkruanin, por vetëm aq sa u duhej. Pjesën më të madhe të kohës mësonin të bindeshin, të duronin urinë e të ftohtin dhe të luftonin.

Vajzat nuk merrnin pjesë në agoge, por edhe ato stërviteshin: vraponin, bënin mundje dhe hidhnin diskun e shtizën. Sparta kishte edhe muzikë e poezi, dhe poeti Alkman shkruante këngë për korët e vajzave. Mos harro se Plutarku jetoi më shumë se 500 vjet pas Spartës klasike, prandaj historianët i lexojnë tregimet e tij me kujdes.

Qytetarët spartanë mund të stërviteshin gjithë kohën, sepse të tjerë punonin për ta. Helotët punonin tokën dhe u jepnin një pjesë të të korrave zotërinjve të tyre spartanë. Shumë prej tyre jetonin në Mesenia, një krahinë që Sparta e kishte pushtuar. Helotët ishin shumë më tepër se spartanët, dhe spartanët kishin frikë nga kryengritjet, që ndonjëherë ndodhnin. Historiani Herodoti tregon se në betejën e Platesë, më 479 p.e.s., secili nga 5 000 spartiatët solli me vete shtatë helotë: gjithsej 35 000 helotë.

Ushtari spartan ishte hoplit (ὁπλίτης), një këmbësor me armaturë të rëndë, një shtizë dhe një mburojë të madhe të rrumbullakët, ἀσπίς (aspis). Hoplitët luftonin krah për krah në një rresht të gjatë e të thellë që quhej falangë (φάλαγξ). Tukididi shpjegon se çdo burrë përpiqej të qëndronte pranë mburojës së shokut në të djathtë.

Burrat hanin bashkë në grupe rreth pesëmbëdhjetë vetash, në sisitia (συσσίτια, “ngrënie të përbashkëta”). Çdo anëtar sillte çdo muaj elb, verë, djathë dhe fiq. Gjella e tyre më e famshme ishte një supë e zezë. Plutarku tregon për një mbret të huaj që bleu një kuzhinier spartan vetëm për ta provuar, dhe pastaj nuk i pëlqeu fare.

Më 480 p.e.s., mbreti Leonida dhe 300 spartanët e tij, me aleatët grekë, luftuan te Termopilet kundër ushtrisë së madhe perse. Humbën, por u bënë të famshëm për guximin e tyre. Një vit më vonë, te Platea, spartanët ndihmuan që persët të mundeshin përfundimisht. Pastaj Sparta dhe Athina u bënë rivale, dhe në Luftën e gjatë të Peloponezit (431–404 p.e.s.) më në fund fitoi Sparta.

Por numri i qytetarëve spartanë vazhdonte të binte. Një shekull më vonë, filozofi Aristoteli shkroi se nuk kishin mbetur as një mijë. Më 371 p.e.s., tebanët i mundën spartanët te Leuktra. Atëherë Sparta humbi një pjesë të madhe të Mesenisë dhe shumë nga helotët e saj, dhe nuk u bë më kurrë qyteti më i fortë i Greqisë.

Spartanët ishin të famshëm edhe sepse thoshin shumë me shumë pak fjalë. Plutarku tregon se Filipi II i Maqedonisë u dërgoi një herë një kërcënim: “Nëse hyj në Lakoni, do t’ju dëboj.” Spartanët iu përgjigjën me shkrim me një fjalë të vetme: “Nëse.” Një përgjigje kaq e shkurtër dhe e prerë quhet ende lakonike, nga Lakonia.