Kolonizimi grek në Mesdhe dhe në Detin e Zi

Nga shekulli VIII deri në shekullin VI p.e.s., grupe grekësh mblodhën plaçkat, hipën në anije, πλοῖα, dhe lundruan larg shtëpisë. Kërkonin një vend të ri për të jetuar dhe për të ndërtuar një qytet të ri. Historianët e quajnë këtë kohë epoka e kolonizimit grek.

Pse u larguan? Greqia ka shumë male dhe vetëm fusha të vogla, prandaj nuk kishte mjaft tokë të mirë bujqësore për të gjithë. Njerëzit shtoheshin dhe familjet e reja kishin nevojë për tokë. Greqia kishte gjithashtu pak metale, si kallaji dhe bakri, prandaj grekët shkonin përtej detit për t'i gjetur dhe për të bërë tregti. Ndonjëherë njerëzit largoheshin për shkak të grindjeve brenda qytetit të tyre.

Në fund, qytete greke kishte përgjatë brigjeve nga Spanja deri në skajin e largët të Detit të Zi. Në një libër të filozofit Platon, Sokrati thotë se njerëzit që jetojnë midis këtyre dy skajeve të botës banojnë rreth detit «si milingonat ose bretkosat rreth një pellgu».

Qyteti i ri quhej ἀποικία (apoikia), «një shtëpi larg». Qyteti nga vinin kolonët ishte μητρόπολις (metropoli) e tij, «qyteti mëmë». Zakonisht qyteti mëmë vendoste të dërgonte njerëz dhe zgjidhte një udhëheqës, οἰκιστής (oikisti), domethënë themeluesin. Kolonët quheshin ἄποικοι. Jo të gjithë shkonin me dëshirë.

Para udhëtimit, grekët shpesh kërkonin këshillë nga perëndia Apolon në μαντεῖον e tij, orakullin e Delfit. Historiani Herodoti tregon një histori zbavitëse. Priftëresha e Delfit i tha mbretit të ishullit Tera të themelonte një qytet në Libi. Por banorët e Terës nuk e dinin as ku ndodhej Libia! Në fund, kolonë nga Tera themeluan Kirenën në Afrikën e Veriut.

Në vendin e ri, kolonët matnin tokën, hapnin rrugë të drejta dhe i jepnin çdo familjeje një copë tokë. Kolonia ishte një polis i ri e i lirë, me ligjet e veta: qyteti mëmë nuk e qeveriste. Por dy qytetet shpesh mbanin lidhje të ngushta, me të njëjtët perëndi dhe të njëjtat festa. Disa koloni vinin madje në monedhat e tyre të njëjtat figura si qyteti mëmë.

Disa nga kolonët më të hershëm në perëndim erdhën nga ishulli i Eubesë. Ata u vendosën në Pithekusai, ishullin e sotëm Iskia pranë Napolit. Pastaj u themeluan shumë qytete të tjera në Italinë e Jugut dhe në Siçili. Historiani Tukididi shkruan se korintasit, të udhëhequr nga Arkia, themeluan Sirakuzën në Siçili, pasi dëbuan sikelët vendas.

Grekët e Fokesë, një qytet në bregun e Turqisë së sotme, ishin detarë të guximshëm. Rreth vitit 600 p.e.s. themeluan Masalian, Marsejën e sotme në Francë. Më vonë, njerëz nga Masalia themeluan në Spanjë një qytet të quajtur Emporion, «vendi i tregtisë». Rrënojat e tij ndodhen në Empúries, në Katalonjë.

Në lindje, grekët lundruan deri në Detin e Zi, të cilin e quanin Εὔξεινος Πόντος, «deti mikpritës me të huajt». Kampion ishte qyteti i Miletit: shkrimtari romak Plini e quajti nënë të më shumë se nëntëdhjetë qyteteve. Ndër kolonitë e tij ishin Istrosi pranë grykëderdhjes së Danubit dhe Apolonia në bregun e Bullgarisë së sotme.

Të ardhurit takuan popujt vendas. Ndonjëherë bënin tregti me ta, e ndonjëherë luftonin kundër tyre dhe ua merrnin tokën.

Kolonitë kanë mbaruar prej kohësh, por fjalët e tyre jetojnë ende në greqishten e re:

• αποικία ende do të thotë «koloni»: një koloni e lashtë greke ose një koloni e një perandorie moderne. Shkencëtarët flasin edhe për një koloni koralesh ose bakteresh.
• Fjala μητρόπολη ka tri jetë. Në mësimin e historisë është qyteti mëmë i një kolonie. Do të thotë edhe një qytet i madh dhe i rëndësishëm, një «metropol». Dhe në Kishën Ortodokse është një qark i madh kishtar dhe kisha e tij kryesore. Fjalori grek jep këtë shembull: shërbesa zyrtare për festën kombëtare bëhet në Μητρόπολη.
• εμπόριο do të thotë «tregti». Vjen nga fjala e lashtë ἐμπόριον, një vend tregtie. Greqia ka madje edhe një Ministri të Tregtisë.
• λιμάνι, «port», bëri një udhëtim të gjatë. Fjala e lashtë ishte λιμήν. Turqishtja e mori si liman, dhe greqishtja e huazoi përsëri si λιμάνι.

Një nxënës grek që mëson për kolonitë në klasë i dëgjon sërish këto fjalë në lajme.