Biblioteka e Aleksandrisë

Aleksandri i Madh themeloi qytetin e Aleksandrisë, në bregdetin e Egjiptit, në vitin 331 p.e.s. Pas vdekjes së tij, një nga gjeneralët e tij u bë mbret i Egjiptit me emrin Ptolemeu I. Ai dhe i biri, Ptolemeu II, donin që kryeqyteti i ri të bëhej qendra e dijes greke. Autorët e lashtë thonë se i këshilloi Demetri i Faleronit, nxënës i shkollës së Aristotelit në Athinë.

Në lagjen mbretërore të qytetit ndërtuan Μουσεῖον, shenjtëroren e Muzave. Nuk ishte muze në kuptimin e sotëm, por një shtëpi për dijetarët. Gjeografi Strabon përshkruan shëtitoren e saj të mbuluar, ndenjëset për diskutim dhe një sallë të madhe ku dijetarët hanin së bashku. Mbretërit i paguanin, që ata t’ia kushtonin kohën studimit.

Pranë tyre ndodhej βιβλιοθήκη, biblioteka. Librat e saj, βιβλία, nuk ngjanin me tanët. Secili ishte një rrotull e gjatë prej πάπυρος, papirusi, një material shkrimi nga një bimë që rritet buzë Nilit. Një vepër e gjatë kërkonte shumë rrotulla. Autorët e lashtë japin shifra shumë të mëdha për koleksionin, deri në 700 000 rrotulla. Historianët e sotëm i trajtojnë këto shifra me kujdes: askush nuk i numëroi në një mënyrë që ne mund ta kontrollojmë.

Ptolemenjtë dërgonin agjentë me shumë para për të blerë libra në gjithë botën greke e më tej. Sipas një tradite të lashtë, bërthama e koleksionit ishte biblioteka vetjake e Aristotelit, të cilën me gjasë e bleu Ptolemeu II. Galeni, mjek i shekullit II të e.s., tregon një histori të famshme: në kohën e Ptolemeut III, çdo libër që gjendej në një anije në port çohej në Bibliotekë. Atje skribët bënin nga secili një ἀντίγραφον, një kopje.

Kaq shumë rrotulla kërkonin rregull. Drejtuesi i parë i Bibliotekës, Zenodoti i Efesit, i renditi rrotullat sipas lëndës dhe përdori rendin alfabetik. Poeti Kalimak i Kirenës, që nuk qe kurrë zyrtarisht bibliotekar, shkroi Πίνακες, Tabelat: një udhëzues në 120 libra për të gjithë autorët grekë, të renditur sipas gjinisë, me një jetëshkrim të shkurtër të çdo shkrimtari dhe listën e veprave të tij. Ishte një κατάλογος, një katalog, e shumë më tepër. Sot ka humbur.

Drejtuesit e mëpasshëm të Bibliotekës ishin dijetarë të famshëm: Apolloni i Rodit, Eratosteni i Kirenës, që mati Tokën, Aristofani i Bizantit dhe Aristarku i Samotrakës. Ata krahasonin kopje të vjetra të Homerit dhe të poetëve të tjerë dhe korrigjonin gabimet e tyre. Fjala greke për një dijetar të tillë, φιλόλογος, do të thotë mik i fjalëve. Për shkak të kësaj pune të kujdesshme me tekstet thuhet se filologjia lindi në Aleksandri.

Shumë libra thonë se Biblioteka u dogj në një zjarr të vetëm të madh. Burimet e lashta tregojnë një histori më të ngadaltë, dhe historianët ende nuk pajtohen.

Goditja e parë nuk ishte zjarr. Në vitin 145 p.e.s., në një luftë për fronin, mbreti Ptolemeu VIII dëboi nga qyteti shumë dijetarë, mes tyre edhe drejtuesin e Bibliotekës, Aristarkun. Pas kësaj, ai post humbi shumë nga prestigji i tij.

Në vitin 48 p.e.s., Jul Cezari, i bllokuar në Aleksandri gjatë një lufte, u vuri zjarrin anijeve në port, dhe flakët u përhapën në qytet. Plutarku (Cezari 49) shkruan se zjarri shkatërroi bibliotekën e madhe. Seneka citon një vepër të humbur që flet për 40 000 rrotulla të djegura, ndërsa Amiani, që shkroi katër shekuj më vonë, thotë 700 000. Megjithatë, rreth njëzet vjet pas zjarrit, Strabon vizitoi Μουσεῖον dhe e përshkroi si ende në punë, dhe dijetarët vazhduan të punonin atje.

Më vonë, qyteti pësoi rrethime nën perandorët Aurelian dhe Dioklecian në fund të shekullit III të e.s., si dhe një tërmet e cunami në vitin 365 të e.s. Në vitin 391 të e.s., Teofili, peshkopi i krishterë i Aleksandrisë, urdhëroi shkatërrimin e Serapeumit, një tempull që kishte strehuar një bibliotekë të dytë; askush nuk e di sa libra kishte ende atje. Historia se arabët i dogjën librat në vitin 642 të e.s. shfaqet për herë të parë te autorë të shekullit XIII, më shumë se pesë shekuj më vonë, dhe historianët e hedhin poshtë. Ka shumë gjasa që Biblioteka të jetë shuar ngadalë, për shkak të luftërave, braktisjes dhe mungesës së parave.

Shumica e rrotullave të Aleksandrisë kanë humbur, por jo puna e Bibliotekës. Tekstet e Homerit që nxënësit lexojnë sot kanë ardhur deri te ne përmes botimeve dhe shënimeve të dijetarëve aleksandrinë, që i përdorën më pas kopjuesit. Zenodoti e ndau Iliadën dhe Odisenë në nga 24 këngë secilën, dhe Aristofani e Aristarku bënë listat e para të autorëve më të mirë të çdo lloji poezie. Autorët e këtyre listave u kopjuan dhe u mësuan më shumë, prandaj janë pikërisht ata që mbijetuan.

Shumë ide që sot na duken të vetëkuptueshme nisën atje: renditja e librave sipas alfabetit, katalogu i autorëve dhe i titujve, krahasimi i disa kopjeve të një teksti për të gjetur më të mirën. Çdo bibliotekë shkolle që rregullon raftet e saj dhe çdo katalog në internet ndjekin të njëjtën rrugë.

Në vitin 2002, Egjipti hapi Bibliotheca Alexandrina, një bibliotekë të re të ndërtuar pranë vendit ku ndodhej lagjja e vjetër mbretërore, sot pjesërisht e mbuluar nga deti. Ka vend për miliona libra. Nuk mund t’i kthejë rrotullat e humbura, por vazhdon idenë e vjetër: një vend ku njerëz nga shumë vende vijnë për të lexuar dhe për të mësuar së bashku.