Hartat dhe gjeografia e grekëve të lashtë

Sot një satelit mund të fotografojë gjithë Tokën. Grekët e lashtë nuk e kishin këtë ndihmë. Ata nuk mund të shihnin nga qielli dhe një pjesë e madhe e botës u ishte e panjohur. Megjithatë, donin ta vizatonin. Përdornin ato që tregonin udhëtarët dhe mendjen e tyre.

Në Iliadën e Homerit, perëndia Hefest i bën Akilit një mburojë. Rreth buzës së saj rrjedh lumi i madh Oqean, Ὠκεανός. Për grekët e hershëm, ky lumë rrjedhte rreth gjithë tokës.

Në shekullin VI p.K., një mendimtar me emrin Anaksimandër jetonte në Milet, një qytet grek në Azinë e Vogël (në Turqinë e sotme). Autorë të mëvonshëm grekë thonë se ai ishte i pari që botoi një hartë. Gjeografi Strabon, duke cituar dijetarin Eratosten, e quan γεωγραφικὸν πίνακα, një “pllakë gjeografike”. Vetë harta ka humbur dhe askush nuk e di saktësisht si dukej. Nga ata shekuj të hershëm kanë mbetur shumë pak harta. Sipas një tradite të mëvonshme, hartat më të vjetra ishin të rrumbullakëta, me Greqinë në mes dhe Delfin në qendër. Në Delfi, një gur i quajtur ὀμφαλός, “kërthiza”, shënonte mesin e botës.

Rreth vitit 500 p.K., Aristagora, sundimtari i Miletit, shkoi në Spartë. Ai donte që spartanët t’i ndihmonin grekët e Jonisë kundër persëve. Herodoti e tregon historinë ashtu si e tregonin spartanët (5.49–50). Aristagora solli një pllakë bronzi (χάλκεον πίνακα në greqishten e Herodotit). Në të ishin gdhendur gjithë toka, gjithë deti dhe të gjithë lumenjtë. Ai tregonte një popull pas tjetrit në rrugën për në Suza, qytetin e mbretit të persëve.

Atëherë mbreti Kleomen bëri një pyetje të thjeshtë: sa zgjaste udhëtimi nga deti? Tre muaj, tha Aristagora. Kleomeni e urdhëroi të largohej nga Sparta para perëndimit të diellit.

Hartat u bënë edhe shaka. Në komedinë Retë të Aristofanit (423 p.K.), një nxënës i tregon një plaku hartën e gjithë tokës. “Ja Athina”, i thotë. Plaku nuk e beson, sepse nuk sheh gjykatës të ulur atje! Pastaj sheh sa afër është Sparta dhe i thotë nxënësit ta çojë shumë më larg. Shakaja lë të kuptohet se spektatorët e dinin çfarë është një hartë.

Qeshte edhe Herodoti (4.36). Ata që bënin harta, thoshte ai, e vizatonin tokën si rreth të përsosur, si të bërë me kompas, me Oqeanin që rrjedh rreth saj. Ai vetë nuk njihte asnjë lumë të quajtur Oqean (2.23).

Grekët e mëvonshëm e dinin se Toka është sferë, ndaj bërja e një harte u bë çështje matematike. Eratosteni (rreth 276–194 p.K.), drejtues i Bibliotekës së Aleksandrisë, shkroi një vepër gjeografie, Γεωγραφικά. Ai llogariti madhësinë e Tokës dhe u përpoq të përmirësonte hartën e botës së njohur. Para tij, dijetari Dikearku kishte përdorur një vijë nga perëndimi në lindje, që niste nga Ngushtica e Gjibraltarit. Eratosteni e mbajti këtë ide, e çoi vijën përmes Rodit deri në Indi dhe përdori një vijë nga jugu në veri përmes Rodit. Pastaj dha largësitë mes vendeve përgjatë vijave të tij. Libri i tij ka humbur: e njohim kryesisht përmes Strabonit.

Në shekullin II pas Krishtit, Ptolemeu punonte në Aleksandri. Gjeografia e tij, në tetë libra, shpjegon si vizatohen hartat dhe jep për çdo vend dy numra: sa në veri ose në jug, dhe sa në lindje ose në perëndim. Sot i quajmë gjerësi dhe gjatësi gjeografike. Grekët thonë γεωγραφικό πλάτος (“gjerësi”) dhe γεωγραφικό μήκος (“gjatësi”). Edhe Ptolemeu gaboi. Ai mori për Tokën një madhësi më të vogël (180 000 stade) se ajo e Eratostenit (rreth 250 000). Asnjë hartë e kohës së tij nuk ka mbetur dhe historianët nuk janë të sigurt nëse vizatoi vetë harta. Në vitin 1295, një dijetar bizantin, Maksim Planudi, shkoi në kërkim të këtij libri të lënë pas dore. Kopjet më të vjetra me harta që kemi janë afërsisht nga koha e tij.

Herodoti (4.42, 4.45) përshkruan një botë me tri pjesë: Evropën, Azinë dhe Libinë, emrin grek të Afrikës. Ai pyet veten kush i hoqi kufijtë mes tyre dhe thotë se askush nuk e di nëse Evropa është e rrethuar nga deti.

Shumë nga këto fjalë të hartave janë ende të gjalla. Γεωγραφία vjen nga γῆ, “tokë”, dhe γράφω, “shkruaj” ose “vizatoj”. Sot është lëndë shkollore në Greqi. Ὠκεανός i lashtë është tani ωκεανός i çdo harte të botës. Πίναξ ishte dërrasë ose pllakë, dhe sot πίνακας është dërrasa e klasës. Ἤπειρος ishte toka e madhe, dhe ήπειρος sot është kontinent. Fjala e lashtë νῆσος jeton te νησί, përmes zvogëlores νησίον.

Fjala më e çuditshme është χάρτης. Sot do të thotë hartë, por në lashtësi do të thoshte papirus për të shkruar. Si ndodhi kjo, mund ta lexosh në kutinë e kësaj faqeje.