Mapy i geografia starożytnych Greków

Dziś satelita może sfotografować całą Ziemię. Starożytni Grecy nie mieli takiej pomocy. Nie mogli spojrzeć z nieba, a dużej części świata nie znali. Mimo to chcieli go narysować. Korzystali z opowieści podróżników i z własnego rozumu.

W Iliadzie Homera bóg Hefajstos robi tarczę dla Achillesa. Wokół jej brzegu płynie wielka rzeka Okeanos, Ὠκεανός. Dla wczesnych Greków ta rzeka opływała cały ląd.

W VI wieku p.n.e. w Milecie, greckim mieście w Azji Mniejszej (w dzisiejszej Turcji), żył myśliciel o imieniu Anaksymander. Późniejsi greccy autorzy mówią, że jako pierwszy wydał mapę. Geograf Strabon, cytując uczonego Eratostenesa, nazywa ją γεωγραφικὸν πίνακα, „tablicą geograficzną”. Sama mapa zaginęła i nikt nie wie dokładnie, jak wyglądała. Z tych wczesnych wieków zachowało się bardzo mało map. Według późniejszej tradycji najstarsze mapy były okrągłe, z Grecją pośrodku i Delfami w centrum. W Delfach kamień zwany ὀμφαλός, „pępek”, oznaczał środek świata.

Około 500 roku p.n.e. Arystagoras, władca Miletu, przybył do Sparty. Chciał, aby Spartanie pomogli Grekom z Jonii przeciw Persom. Herodot opowiada tę historię tak, jak opowiadali ją Spartanie (5.49–50). Arystagoras przywiózł tablicę z brązu (χάλκεον πίνακα w grece Herodota). Wyryto na niej całą ziemię, całe morze i wszystkie rzeki. Pokazywał jeden lud po drugim na drodze do Suz, miasta króla Persów.

Wtedy król Kleomenes zadał proste pytanie: jak długo trwa droga od morza? Trzy miesiące, odpowiedział Arystagoras. Kleomenes kazał mu opuścić Spartę przed zachodem słońca.

Mapy stały się nawet żartem. W komedii Arystofanesa Chmury (423 p.n.e.) uczeń pokazuje staremu człowiekowi mapę całej ziemi. „Oto Ateny” – mówi. Starzec nie wierzy, bo nie widzi siedzących tam sędziów! Potem widzi, jak blisko jest Sparta, i każe uczniowi przesunąć ją znacznie dalej. Żart każe sądzić, że widzowie wiedzieli, czym jest mapa.

Śmiał się też Herodot (4.36). Ci, którzy robili mapy, mówił, rysowali ziemię jako idealne koło, jakby wykreślone cyrklem, z Okeanosem płynącym dookoła. On sam nie znał żadnej rzeki zwanej Okeanos (2.23).

Późniejsi Grecy wiedzieli, że Ziemia jest kulą, więc robienie mapy stało się sprawą matematyki. Eratostenes (około 276–194 p.n.e.), kierownik Biblioteki Aleksandryjskiej, napisał dzieło o geografii, Γεωγραφικά. Obliczył wielkość Ziemi i starał się ulepszyć mapę znanego świata. Przed nim uczony Dikajarch użył linii z zachodu na wschód, zaczynającej się od Cieśniny Gibraltarskiej. Eratostenes zachował ten pomysł, poprowadził linię przez Rodos do Indii i użył linii z południa na północ przez Rodos. Potem podał odległości między miejscami wzdłuż swoich linii. Jego książka zaginęła: znamy ją głównie dzięki Strabonowi.

W II wieku n.e. Ptolemeusz pracował w Aleksandrii. Jego Geografia w ośmiu księgach wyjaśnia, jak rysować mapy, i podaje dla każdego miejsca dwie liczby: jak daleko na północ lub południe i jak daleko na wschód lub zachód. Dziś nazywamy je szerokością i długością geograficzną. Grecy mówią γεωγραφικό πλάτος („szerokość”) i γεωγραφικό μήκος („długość”). Ptolemeusz też się mylił. Przyjął dla Ziemi mniejszy rozmiar (180 000 stadiów) niż Eratostenes (około 250 000). Żadna mapa z jego czasów się nie zachowała, a historycy nie są pewni, czy sam je rysował. W 1295 roku bizantyński uczony Maksym Planudes zaczął szukać tej zaniedbanej księgi. Najstarsze kopie z mapami, jakie mamy, pochodzą mniej więcej z jego czasów.

Herodot (4.42, 4.45) opisuje świat złożony z trzech części: Europy, Azji i Libii, greckiej nazwy Afryki. Zastanawia się, kto wyznaczył granice między nimi, i mówi, że nikt nie wie, czy Europa jest otoczona morzem.

Wiele z tych słów związanych z mapami wciąż żyje. Γεωγραφία pochodzi od γῆ, „ziemia”, i γράφω, „pisać” lub „rysować”. Dziś to przedmiot szkolny w Grecji. Dawny ὠκεανός to teraz ωκεανός na każdej mapie świata. Πίναξ był deską lub tabliczką, a dziś πίνακας to tablica w klasie. Ἤπειρος była lądem stałym, a ήπειρος to dziś kontynent. Dawne νῆσος żyje w νησί, przez formę zdrobniałą νησίον.

Najbardziej zaskakujące słowo to χάρτης. Dziś oznacza mapę, ale w starożytności oznaczało papirus do pisania. Jak do tego doszło, przeczytasz w ramce na tej stronie.