Οι χάρτες και η γεωγραφία των αρχαίων Ελλήνων

Σήμερα ένας δορυφόρος μπορεί να φωτογραφίσει ολόκληρη τη Γη. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν είχαν τέτοια βοήθεια. Δεν μπορούσαν να κοιτάξουν από τον ουρανό, και μεγάλο μέρος του κόσμου τούς ήταν άγνωστο. Κι όμως, ήθελαν να τον σχεδιάσουν. Χρησιμοποίησαν όσα διηγούνταν οι ταξιδιώτες, και το μυαλό τους.

Στην Ιλιάδα του Ομήρου, ο θεός Ήφαιστος φτιάχνει μια ασπίδα για τον Αχιλλέα. Γύρω από την άκρη της κυλά ο μεγάλος ποταμός Ωκεανός, ο Ὠκεανός. Για τους πρώτους Έλληνες, αυτός ο ποταμός κυλούσε γύρω από όλη τη στεριά.

Τον 6ο αιώνα π.Χ. ζούσε στη Μίλητο, μια ελληνική πόλη της Μικράς Ασίας (στη σημερινή Τουρκία), ένας στοχαστής που λεγόταν Αναξίμανδρος. Μεταγενέστεροι Έλληνες συγγραφείς λένε ότι ήταν ο πρώτος που δημοσίευσε χάρτη. Ο γεωγράφος Στράβων, παραθέτοντας τον λόγιο Ερατοσθένη, τον ονομάζει γεωγραφικὸν πίνακα, δηλαδή «γεωγραφικό πίνακα». Ο ίδιος ο χάρτης χάθηκε, και κανείς δεν ξέρει ακριβώς πώς ήταν. Πολύ λίγοι χάρτες από εκείνους τους πρώτους αιώνες έχουν σωθεί. Σύμφωνα με μια μεταγενέστερη παράδοση, οι παλαιότεροι χάρτες ήταν στρογγυλοί, με την Ελλάδα στη μέση και τους Δελφούς στο κέντρο. Στους Δελφούς, μια πέτρα που λεγόταν ὀμφαλός, δηλαδή «ομφαλός», σημάδευε το κέντρο του κόσμου.

Γύρω στο 500 π.Χ., ο Αρισταγόρας, ο άρχοντας της Μιλήτου, πήγε στη Σπάρτη. Ήθελε οι Σπαρτιάτες να βοηθήσουν τους Έλληνες της Ιωνίας εναντίον των Περσών. Ο Ηρόδοτος αφηγείται την ιστορία όπως την έλεγαν οι Σπαρτιάτες (5.49–50). Ο Αρισταγόρας έφερε μαζί του μια χάλκινη πλάκα (χάλκεον πίνακα στα ελληνικά του Ηροδότου). Πάνω της ήταν χαραγμένα όλη η γη, όλη η θάλασσα και όλα τα ποτάμια. Έδειχνε τον έναν λαό μετά τον άλλον, στον δρόμο προς τα Σούσα, την πόλη του βασιλιά των Περσών.

Τότε ο βασιλιάς Κλεομένης έκανε μια απλή ερώτηση: πόσο κρατούσε το ταξίδι από τη θάλασσα; Τρεις μήνες, είπε ο Αρισταγόρας. Ο Κλεομένης τού είπε να φύγει από τη Σπάρτη πριν δύσει ο ήλιος.

Οι χάρτες έγιναν ακόμη και αστείο. Στην κωμωδία του Αριστοφάνη Νεφέλες (423 π.Χ.), ένας μαθητής δείχνει σε έναν γέρο τον χάρτη όλης της γης. «Να η Αθήνα», του λέει. Ο γέρος δεν το πιστεύει, γιατί δεν βλέπει να κάθονται εκεί δικαστές! Μετά βλέπει πόσο κοντά είναι η Σπάρτη, και λέει στον μαθητή να την πάει πολύ πιο μακριά. Το αστείο δείχνει ότι οι θεατές ήξεραν τι είναι χάρτης.

Γελούσε και ο Ηρόδοτος (4.36). Όσοι έφτιαχναν χάρτες, έλεγε, σχεδίαζαν τη γη σαν τέλειο κύκλο, σαν να είχε γίνει με διαβήτη, και γύρω της τον Ωκεανό να κυλά. Ο ίδιος δεν ήξερε κανέναν ποταμό με το όνομα Ωκεανός (2.23).

Οι μεταγενέστεροι Έλληνες ήξεραν ότι η Γη είναι σφαίρα, κι έτσι η κατασκευή ενός χάρτη έγινε ζήτημα μαθηματικών. Ο Ερατοσθένης (περίπου 276–194 π.Χ.), διευθυντής της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, έγραψε ένα έργο γεωγραφίας, τα Γεωγραφικά. Υπολόγισε το μέγεθος της Γης και προσπάθησε να βελτιώσει τον χάρτη του γνωστού κόσμου. Ένας παλαιότερος λόγιος, ο Δικαίαρχος, είχε χρησιμοποιήσει μια γραμμή από τη δύση προς την ανατολή, που ξεκινούσε από το στενό του Γιβραλτάρ. Ο Ερατοσθένης κράτησε την ιδέα, πέρασε τη γραμμή από τη Ρόδο ως την Ινδία, και χρησιμοποίησε μια γραμμή από τον νότο προς τον βορρά, μέσω της Ρόδου. Έπειτα έδωσε αποστάσεις ανάμεσα σε τόπους πάνω σε αυτές τις γραμμές. Το βιβλίο του χάθηκε: το ξέρουμε κυρίως από τον Στράβωνα.

Τον 2ο αιώνα μ.Χ., ο Πτολεμαίος εργαζόταν στην Αλεξάνδρεια. Η Γεωγραφία του, σε οκτώ βιβλία, εξηγεί πώς σχεδιάζονται οι χάρτες και καταγράφει τόπους με δύο αριθμούς ο καθένας: πόσο βόρεια ή νότια, και πόσο ανατολικά ή δυτικά. Σήμερα λέμε γεωγραφικό πλάτος και γεωγραφικό μήκος. Έκανε όμως και ο Πτολεμαίος λάθη. Δέχτηκε για τη Γη μικρότερο μέγεθος (180.000 στάδια) από εκείνο του Ερατοσθένη (περίπου 250.000). Κανένας χάρτης της εποχής του δεν σώθηκε, και οι ιστορικοί δεν είναι βέβαιοι ότι σχεδίασε ο ίδιος χάρτες. Το 1295 ένας βυζαντινός λόγιος, ο Μάξιμος Πλανούδης, αναζήτησε αυτό το παραμελημένο βιβλίο. Τα παλαιότερα αντίγραφα με χάρτες που έχουμε είναι περίπου από την εποχή του.

Ο Ηρόδοτος (4.42, 4.45) περιγράφει έναν κόσμο σε τρία μέρη: την Ευρώπη, την Ασία και τη Λιβύη, το ελληνικό όνομα της Αφρικής. Αναρωτιέται ποιος χάραξε τα σύνορά τους και λέει ότι κανείς δεν ξέρει αν η Ευρώπη έχει θάλασσα γύρω γύρω.

Πολλές από αυτές τις λέξεις των χαρτών ζουν ακόμη. Η γεωγραφία προέρχεται από τη γῆ και το γράφω. Σήμερα είναι σχολικό μάθημα στην Ελλάδα. Ο αρχαίος ὠκεανός είναι τώρα ο ωκεανός κάθε παγκόσμιου χάρτη. Ο πίναξ ήταν σανίδα ή πινακίδα, και σήμερα ο πίνακας είναι ο πίνακας της τάξης. Η ἤπειρος ήταν η στεριά, και η ήπειρος σήμερα είναι μια από τις μεγάλες εκτάσεις ξηράς της γης. Η αρχαία νῆσος ζει ως νησί, μέσα από το υποκοριστικό της νησίον.

Η πιο παράξενη λέξη είναι ο χάρτης. Σήμερα σημαίνει τον χάρτη, αλλά στα αρχαία χρόνια σήμαινε τον πάπυρο για γράψιμο. Πώς έγινε αυτό θα το διαβάσεις στο πλαίσιο αυτής της σελίδας.