De kaarten en de aardrijkskunde van de oude Grieken

Tegenwoordig kan een satelliet de hele aarde fotograferen. De oude Grieken hadden die hulp niet. Ze konden niet vanuit de lucht kijken, en een groot deel van de wereld kenden ze niet. Toch wilden ze die tekenen. Ze gebruikten wat reizigers vertelden, en hun eigen verstand.

In de Ilias van Homerus maakt de god Hephaistos een schild voor Achilles. Langs de rand stroomt de grote rivier Oceanus, de Ὠκεανός. Voor de vroege Grieken stroomde deze rivier om al het land heen.

In de 6e eeuw v.Chr. woonde een denker die Anaximander heette in Milete, een Griekse stad in Klein-Azië (in het huidige Turkije). Latere Griekse schrijvers zeggen dat hij als eerste een kaart uitbracht. De geograaf Strabo noemt die, met een citaat van de geleerde Eratosthenes, γεωγραφικὸν πίνακα, een “geografische plaat”. De kaart zelf is verloren en niemand weet precies hoe ze eruitzag. Uit die vroege eeuwen zijn heel weinig kaarten bewaard. Volgens een latere overlevering waren de oudste kaarten rond, met Griekenland in het midden en Delphi in het middelpunt. In Delphi gaf een steen, de ὀμφαλός, de “navel”, het midden van de wereld aan.

Rond 500 v.Chr. ging Aristagoras, de heerser van Milete, naar Sparta. Hij wilde dat de Spartanen de Grieken van Ionië tegen de Perzen zouden helpen. Herodotus vertelt het verhaal zoals de Spartanen het vertelden (5.49–50). Aristagoras bracht een bronzen plaat mee (χάλκεον πίνακα in het Grieks van Herodotus). Daarin stonden de hele aarde, de hele zee en alle rivieren gegraveerd. Hij wees het ene volk na het andere aan op de weg naar Susa, de stad van de Perzische koning.

Toen stelde koning Cleomenes een eenvoudige vraag: hoe lang duurde de reis vanaf de zee? Drie maanden, zei Aristagoras. Cleomenes beval hem Sparta voor zonsondergang te verlaten.

Kaarten werden zelfs een grap. In de komedie De wolken van Aristophanes (423 v.Chr.) laat een leerling een oude man een kaart van de hele aarde zien. “Hier ligt Athene”, zegt hij. De oude man gelooft het niet, want hij ziet er geen rechters zitten! Dan ziet hij hoe dichtbij Sparta ligt, en hij zegt tegen de leerling dat hij het veel verder weg moet zetten. De grap doet vermoeden dat het publiek wist wat een kaart was.

Ook Herodotus lachte (4.36). Kaartenmakers, zei hij, tekenden de aarde als een perfecte cirkel, als met een passer gemaakt, met de Oceanus eromheen. Zelf kende hij geen rivier die Oceanus heette (2.23).

Latere Grieken wisten dat de aarde een bol is, en zo werd een kaart maken een kwestie van wiskunde. Eratosthenes (ongeveer 276–194 v.Chr.), hoofd van de Bibliotheek van Alexandrië, schreef een werk over aardrijkskunde, de Γεωγραφικά. Hij berekende de grootte van de aarde en probeerde de kaart van de bekende wereld te verbeteren. Eerder had de geleerde Dicaearchus een lijn van west naar oost gebruikt, die begon bij de Straat van Gibraltar. Eratosthenes nam dit idee over, trok de lijn via Rhodos naar India en gebruikte een lijn van zuid naar noord door Rhodos. Daarna gaf hij de afstanden tussen plaatsen langs zijn lijnen. Zijn boek is verloren: we kennen het vooral via Strabo.

In de 2e eeuw n.Chr. werkte Ptolemaeus in Alexandrië. Zijn Geographia, in acht boeken, legt uit hoe je kaarten tekent en geeft voor elke plaats twee getallen: hoever naar het noorden of zuiden, en hoever naar het oosten of westen. Nu noemen we dat breedte en lengte. Grieken zeggen γεωγραφικό πλάτος (“breedte”) en γεωγραφικό μήκος (“lengte”). Ook Ptolemaeus maakte fouten. Hij nam voor de aarde een kleinere maat (180.000 stadiën) dan Eratosthenes (ongeveer 250.000). Geen enkele kaart uit zijn tijd is bewaard, en historici weten niet zeker of hij zelf kaarten tekende. In 1295 ging de Byzantijnse geleerde Maximus Planudes op zoek naar dit verwaarloosde boek. De oudste kopieën met kaarten die we hebben, komen ongeveer uit zijn tijd.

Herodotus (4.42, 4.45) beschrijft een wereld in drie delen: Europa, Azië en Libië, de Griekse naam voor Afrika. Hij vraagt zich af wie de grenzen ertussen heeft getrokken en zegt dat niemand weet of Europa helemaal door zee omringd is.

Veel van deze kaartwoorden leven nog. Γεωγραφία komt van γῆ, “aarde”, en γράφω, “schrijven” of “tekenen”. Nu is het een schoolvak in Griekenland. De oude ὠκεανός is nu de ωκεανός op elke wereldkaart. Een πίναξ was een plank of een schrijfplankje, en nu is een πίνακας het bord in de klas. Een ἤπειρος was vasteland, en een ήπειρος is nu een werelddeel. Het oude νῆσος leeft voort in νησί, via het verkleinwoord νησίον.

Het verrassendste woord is χάρτης. Nu is het het woord voor een landkaart, maar in de oudheid betekende het papyrus om op te schrijven. Hoe dat kwam, lees je in het kader op deze pagina.