Feja e grekëve të lashtë: tempujt, priftërinjtë dhe flijimet

Grekët nuk kishin vetëm një perëndi. Kishin shumë, dhe secila perëndi kujdesej për gjëra të ndryshme. Zeusi ishte mbreti i perëndive, Athina mbronte qytetin e Athinës dhe Poseidoni sundonte detin. Njerëzit besonin se perënditë mund t'i ndihmonin ose t'i ndëshkonin. Prandaj përpiqeshin t'i gëzonin me lutje dhe dhurata.

Çdo perëndi kishte vende të shenjta. Një vend i shenjtë quhej ἱερόν, një shenjtërore. Ishte një hapësirë e hapur që i përkiste perëndisë. Brenda zakonisht kishte një tempull dhe një altar. Rreth e qark qëndronin dhuratat e besimtarëve, të quajtura kushtime: statuja dhe pllaka guri me mbishkrime. Disa qytete ndërtonin edhe ndërtesa të vogla, thesaret, për të ruajtur të sigurta dhuratat e çmuara. E famshme ishte shenjtërorja e Apolonit në Delf, por çdo qytet kishte vendet e veta të shenjta.

Ndërtesa më e bukur në një shenjtërore ishte tempulli, ναός. Por tempulli grek nuk ishte vend ku njerëzit hynin për t'u lutur së bashku. Ishte shtëpia e perëndisë, dhe detyra e tij kryesore ishte të ruante statujën e perëndisë.

Tempulli më i njohur është Partenoni, në Akropolin e Athinës. Athinasit e ndërtuan për hyjneshën e tyre Athinën midis viteve 447 dhe 438 p.e.s. Brenda qëndronte një statujë e madhe e Athinës prej ari dhe fildishi, vepër e skulptorit Fidia. Afër, në një tempull tjetër, Erehtejonin, ruhej një statujë e vjetër prej druri e Athinës. Ajo ishte në qendër të festës më të madhe të qytetit, Panatenejave. Shekuj më vonë, vetë Partenoni u bë kishë e krishterë.

Ku luteshin atëherë njerëzit? Jashtë! Altari, βωμός, qëndronte në ajër të hapur përpara hyrjes së tempullit, që statuja e perëndisë ta “shihte” nga brenda. Aty bëheshin ceremonitë, nën qiell.

Akti më i rëndësishëm i adhurimit ishte θυσία, flijimi. Shpesh në altar therej një kafshë, për shembull një ka. Pjesët që nuk haheshin, si kockat, digjeshin në altar për perënditë, dhe tymi ngjitej drejt qiellit. Mishi gatuhej dhe ndahej mes njerëzve, kështu që flijimi ishte edhe një drekë e madhe e përbashkët.

Grekët tregonin një histori për ta shpjeguar këtë. Poeti Hesiodi thotë se titani dinak Prometeu u përpoq një herë ta mashtronte Zeusin. Ai e preu një ka. Mishin e mirë e fshehu brenda stomakut të kafshës, dhe kockat e bardha i mbuloi me dhjamë të shndritshëm. Zeusi mori dhjamin dhe poshtë tij gjeti vetëm kocka. Prandaj, thotë Hesiodi, njerëzit djegin kocka të bardha për perënditë në altarët e tyre.

Jo çdo kushtim kishte gjak. Njerëzit jepnin edhe fruta, lule, mjaltë, qumësht dhe vaj. Derdhnin verë ose mjaltë mbi altar ose në tokë. Kjo quhej σπονδή, një libacion.

Çdo shenjtërore kishte një prift, ἱερεύς, ose një priftëreshë, ἱέρεια. Ata kujdeseshin për shtëpinë e perëndisë dhe drejtonin ceremonitë. Në greqishten e lashtë, ἱερεύς fillimisht do të thoshte “ai që bën flijimin”. Gratë ishin shumë të rëndësishme në fenë greke, dhe shumë hyjneshave u shërbenin priftëresha.

Në Athinë, një nga detyrat fetare më të larta i përkiste një gruaje: priftëreshës së Athinës Poliade, hyjneshës që mbronte qytetin. Ajo vinte nga një familje e vjetër athinase. Një nga këto priftëresha, Lisimakja, i shërbeu hyjneshës 64 vjet, dhe një statujë e saj qëndronte në Akropol.

Feja ishte edhe gëzim. Një ἑορτή, një festë, e bashkonte gjithë qytetin për të nderuar një perëndi. Sot fjala jeton si γιορτή, një festë ose dita e emrit. Edhe shumë fjalë të tjera të tempullit jetojnë në kishat greke: ιερέας është prifti, ιερό është hapësira e shenjtë pas murit me ikona, dhe βωμός mund të nënkuptojë tryezën e shenjtë të kishës.